A. මූලික කරුණුවීථි යනු කුමක්ද · ඡක්ක සය · වර්ග බෙදීම
වීථියක් යනු කුමක්ද?
සත්ත්වයන් ගමන් කරන මාර්ගයට “වීථි” යැයි කියන්නාක් මෙන්, සත්ත්වසන්තානයේ නියාම ධර්මතාව අනුව නොකඩවා පහළ වන සිත්වල පරම්පරාවට චිත්තවීථිය යැයි කියනු ලැබේ. ගමන් මාර්ගයක් ගම් පිහිටා ඇති පිළිවෙළට නොඉක්මවා ගමන් කරන්නාක් මෙන් සිත් ද නියමිත පිළිවෙළ නොඉක්මවා පහළ වේ. රූපයන්ගේ පරම්පරාවට රූපවීථි යයි කියනු ලැබේ.
චිත්තවීථි දැන ගැනීමෙන් “අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම” යන ත්රිලක්ෂණය නුවණින් දැන ගැනීමට අවශ්ය මනා පදනම ලැබේ.
මෙහි “වීථි” යනු චිත්ත පරම්පරාවයි; වීථි සිත් යනු වීථියට අයත් සිත් ය. පටිසන්ධි, භවඞ්ග, චුති යන සිත් වීථිමුත්ත සිත් ය.
ඡක්ක සය — වීථි දැන ගැනීමට පෙර
චිත්තවීථි ඉගෙනීමට පෙර ඡක්කයන් සයක් දැන ගත යුතු ය. ඡක්කයක් යනු හයක් එකතුවකි:
| නිශ්රය වස්තුව | ද්වාරය | නිශ්රිත විඤ්ඤාණය | අරමුණ |
|---|
| චක්ඛු වස්තුව (චක්ඛු ප්රසාදය) | චක්ඛුද්වාරය | චක්ඛුවිඤ්ඤාණය | රූපාරම්මණය (වර්ණ රූපය) |
|---|
| සෝත වස්තුව | සෝතද්වාරය | සෝතවිඤ්ඤාණය | සද්දාරම්මණය |
|---|
| ඝාන වස්තුව | ඝානද්වාරය | ඝානවිඤ්ඤාණය | ගන්ධාරම්මණය |
|---|
| ජිව්හා වස්තුව | ජිව්හාද්වාරය | ජිව්හාවිඤ්ඤාණය | රසාරම්මණය |
|---|
| කාය වස්තුව | කායද්වාරය | කායවිඤ්ඤාණය | ඵොට්ඨබ්බාරම්මණය (පඨවි, තේජෝ, වායෝ) |
|---|
| හදය වස්තුව | මනොද්වාරය (ආවර්ජනයට නැඟුණු භවඞ්ග — භවඞ්ගුපච්ඡේද සිත) | මනොවිඤ්ඤාණය (ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණ හැර සිත් 79) | ධම්මාරම්මණය (සිත් 89, චෛතසික 52, රූප 28, නිර්වාණ, ප්රඥප්ති) |
|---|
ඒ අනුව වීථි වර්ග සයකි: චක්ඛුද්වාරික, සෝතද්වාරික, ඝානද්වාරික, ජිව්හාද්වාරික, කායද්වාරික, මනොද්වාරික වීථි. මුල් පස “පඤ්චද්වාර වීථි” ලෙස ද සවැන්න “මනොද්වාර වීථි” ලෙස ද හැඳින්වේ. ඊට අමතරව විෂය ප්රවෘත්ති ද දැන ගත යුතු ය: පඤ්චද්වාරයේ අරමුණු අතිමහන්ත, මහන්ත, පරිත්ත, අතිපරිත්ත ලෙස සතරකි; මනොද්වාරයේ විභූත, අවිභූත ලෙස දෙකකි.
චිත්තක්ෂණය සහ රූපයේ ආයුෂ
සිතක් ඉපිද නිරුද්ධ වී යාමට ගත වන කාලය චිත්තක්ෂණයකි. එහි අනුක්ෂණ තුනකි: උත්පාදක්ෂණය (පහළ වන ක්ෂණය), ස්ථිතික්ෂණය (පවතින ක්ෂණය), භඞ්ගක්ෂණය (නිරුද්ධ වන ක්ෂණය).
රූප ධර්මයන්ගේ ආයුෂය නාම ධර්මයන්ට වඩා දිගු ය; එය චිත්තක්ෂණ 17 ක් (අනුක්ෂණ 17×3 = 51) වේ. රූපයේ උත්පාදය පළමු අනුක්ෂණයෙහි ද නිරුද්ධවීම අවසන් අනුක්ෂණයෙහි ද සිදුවේ. විඤ්ඤත්ති රූප දෙක සහ ලක්ෂණ රූප සතර හැර සෙසු රූප ධර්ම දෙවිස්සක් මේ ආයුෂය ඇත්තේ ය. “මේ සිත මෙතරම් වේගයෙන් නිරුද්ධ වන්නේ ය” යන්න දැක්වීමට උපමාවක් පවා දුෂ්කර බව භාග්යවතුන් වහන්සේ දේශනා කර ඇත.
චිත්තවීථි වර්ග බෙදීම
අභිධර්මයේ චිත්තවීථි මූලික වශයෙන් පඤ්චද්වාරික සහ මනොද්වාරික ලෙස දෙයාකාර ය. මනොද්වාරික වීථි පහත පරිදි බෙදේ:
| කොටස | වීථි |
|---|
| පඤ්චද්වාරික වීථි | චක්ඛුද්වාරික ආදී වීථි 5 (අරමුණු බලය අනුව: අතිමහන්ත, මහන්ත, පරිත්ත, අතිපරිත්ත) |
|---|
| කාමජවන මනොද්වාරික | සුද්ධමනොද්වාරික වීථි; තදනුවත්තික වීථි |
|---|
| අර්පණාජවන මනොද්වාරික | ධ්යාන වීථි; මාර්ග වීථි; ඵලසමාපත්ති වීථි; අභිඤ්ඤා වීථි; නිරෝධසමාපත්ති වීථි |
|---|
| වීථි සඞ්ග්රහය අවසානයේ | මරණාසන්න වීථි; පරිනිර්වාණ වීථි |
|---|
පොත අනුව මූලික බෙදීම: ① පඤ්චද්වාරික ② කාමජවන මනොද්වාරික ③ ධ්යාන ④ මාර්ග ⑤ ඵලසමාපත්ති ⑥ අභිඤ්ඤා ⑦ නිරෝධසමාපත්ති ⑧ මරණාසන්න යන කොටස් අටකි.
වීථි රූපසටහන් කියවන ආකාරය
පොතේ වීථි රූපසටහන්වල සිත් සඳහා කෙටි සලකුණු යෙදේ. මෙම පිටුවේ සිත් වර්ණයෙන් වෙන් කර ඇත:
| භ | භවඞ්ග |
|---|
| තී | අතීත භවඞ්ග |
|---|
| න | භවඞ්ග චලන |
|---|
| ද | භවඞ්ගුපච්ඡේද |
|---|
| ප | පඤ්චද්වාරාවජ්ජන |
|---|
| ච | චක්ඛුවිඤ්ඤාණ (සෝ, ඝා, ජි, කා — අනෙක් ද්වාරවල) |
|---|
| ස | සම්පටිච්ඡන |
|---|
| ණ | සන්තීරණ |
|---|
| වො | වොට්ඨබ්බන |
|---|
| ජ | ජවන |
|---|
| ත | තදාරම්මණ |
|---|
| ආ | ආගන්තුක භවඞ්ග |
|---|
| ම | මනොද්වාරාවජ්ජන |
|---|
| ප | පරිකර්ම |
|---|
| උ | උපචාර |
|---|
| අ | අනුලෝම |
|---|
| ගො | ගෝත්රභූ |
|---|
| වො | වොදාන |
|---|
| ඣා | ධ්යාන |
|---|
| ම | මාර්ග |
|---|
| ඵ | ඵල |
|---|
| අභි | අභිඤ්ඤා |
|---|
| චු | චුති |
|---|
| ප්ර | ප්රතිසන්ධි |
|---|
| ooo | උත්පාද, ස්ථිති, භඞ්ග යන අනුක්ෂණ තුන |
|---|
සටහන් ගණන් කරන්නේ පොතේ ක්රමයට ය: වීථියට ඇතුළත් චිත්තක්ෂණ පිළිවෙළින් අංකනය කර ඇත.
සිත්වල කෘත්ය 14
චිත්තවීථියේ සහ ඉන් පිටත සිත් ඉටු කරන කෘත්ය 14 කි. කෘත්යයක් මත ක්ලික් කළ විට ඒ කෘත්යය කරන සිත් පෙන්වයි.
එක් සිතකට කෘත්ය එකකට වඩා කළ හැක. උදාහරණයක් ලෙස මනොද්වාරාවජ්ජන සිත ආවර්ජන සහ වොට්ඨබ්බන යන කෘත්ය දෙකම කරයි; උපෙක්ඛා සහගත සන්තීරණ සිත් දෙක පටිසන්ධි, භවඞ්ග, චුති, සන්තීරණ, තදාරම්මණ යන කෘත්ය පසම කරයි.
B. පඤ්චද්වාරික චිත්තවීථිචක්ඛුද්වාරයේ සිට කායද්වාරය දක්වා
පඤ්චද්වාර වීථි 95 ක් — බෙදීම
රූප ආදී පස අරමුණු චක්ඛු ආදී ද්වාරයන්ට පැමිණි විට අරමුණේ බලය (පැවතීමේ කාලය) අනුව වීථි සිව් වර්ගයක් ඇති වේ. “මහන්ත” යනු අරමුණේ උතුම් බව නොව, අරමුණ ද්වාරයෙහි ප්රකට වූ අවස්ථාවේ සිට නිරුද්ධ වන තුරු ගත වන චිත්තක්ෂණ ගණන බොහෝ බව යි.
| අරමුණ | වීථි වර්ගය (වාරය) | අතීත භවඞ්ග | චක්ඛුද්වාරයේ වීථි ගණන |
|---|
| අතිමහන්ත | තදාරම්මණ වාරය / ජවන වාරය | 1 | 3 (තදාරම්මණ 1, ජවන 2) |
|---|
| මහන්ත | ජවන වාරය | 2 හෝ 3 | 4 (ආගන්තුක භවඞ්ග ඇති/නැති වශයෙන්) |
|---|
| පරිත්ත | වොත්ථපන වාරය | 4 සිට 9 දක්වා | 6 |
|---|
| අතිපරිත්ත | මොඝ වාරය | 10 සිට 15 දක්වා | 6 |
|---|
එක් ද්වාරයකට වීථි 19 ක් (3+4+6+6) ලැබේ. ද්වාර පහට පඤ්චද්වාරික වීථි 95 කි (19 × 5).
පූර්වාචාර්යවරුන් වීථි පහදන විට ජවන වාර සතක් ගෙන විස්තර කර ඇත. මෙම පොත ජවන වාර සයක් සහිතව ද වීථි පැහැදිලි කළ හැකි බව සලකා ඇති නමුත්, වීථි ගණන එයින් වෙනස් වන බව සඳහන් කරයි.
1. අතිමහන්ත — තදාරම්මණවාර වීථිය
රූපාරම්මණය ඉපිද චිත්තක්ෂණයක් ගතවී (එනම් අතීත භවඞ්ග එකක් ඉක්මවා) චක්ඛුප්රසාදයෙහි ගැටීමෙන් භවඞ්ග චලන, භවඞ්ගුපච්ඡේද, පඤ්චද්වාරාවජ්ජන, චක්ඛුවිඤ්ඤාණ, සම්පටිච්ඡන, සන්තීරණ, වොට්ඨබ්බන, ජවන සත්වරක් සහ තදාරම්මණ දෙවරක් පහළ වේ. රූපයේ ආයුෂය (චිත්තක්ෂණ 17) සම්පූර්ණ වන්නේ දෙවැනි තදාරම්මණයේ භඞ්ගයත් සමග ය.
අතිමහන්තාරම්මණ චක්ඛුද්වාරික වීථිය — තදාරම්මණවාරය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ත | ත |
පෙර සහ පසු භවඞ්ග සිත් වීථියට ඇතුළත් නොවේ. අතීත භවඞ්ග, භවඞ්ග චලන, භවඞ්ගුපච්ඡේද යන සිත් තුන ද වීථිමුත්ත ජාතියේ ඒවා වුවද පොත අනුව “වීථි චිත්තක්ෂණ” ගණනට ගනු ලබන්නේ රූපයේ ආයුෂ ගණන් කිරීමේ පහසුව සඳහා ය. සත්ය වශයෙන් පඤ්චද්වාරාවජ්ජනයේ සිට තදාරම්මණය දක්වා සිත් පමණක් වීථි සිත් ය.
වීථියේ සිත් එකින් එක
- භවඞ්ග සිත
- “භවස්ස අඞ්ගං” = භවයේ (උපත්ති භවයේ) පැවැත්මට හේතු වන කර්මානුරූප විපාක සිත ය. පටිසන්ධියට සමාන විපාක සිත්වලින් මුළු භවය පුරා සන්තතිය නොසිඳෙන සේ පහළ වේ. කර්මය, කර්ම නිමිත්ත, ගති නිමිත්ත යන තුනෙන් එකක් අරමුණු කරයි.
- අතීත භවඞ්ග
- අරමුණ ඉන්ද්රියයට ගැටුණු පසු පහළ වන භවඞ්ග සිත් ය. (අරමුණ ද්වාරයෙහි ප්රකට වූ ක්ෂණයේ සිට ගත වූ චිත්තක්ෂණ ගණනින් අතීත භවඞ්ග ගණන් ගනී.)
- භවඞ්ග චලනය
- භවඞ්ග සිත දෙවරක් චලනය වේ. මෙහි “චලනය” යනු පෙරළීමක් නොව, අළුත් අරමුණක් නිසා භවඞ්ග සන්තතිය ස්වභාවයෙන් ඉදිරියට නොපැවැත්ම ය. (භවඞ්ග චලන හා භවඞ්ගුපච්ඡේද යන නම් දෙක අට්ඨකථාවල දෙවන භවඞ්ග සිත් දෙක සඳහා යෙදේ.)
- ආවර්ජන
- අරමුණු වෙත සිත යොමු කරන සිත. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනය “වීථිපටිපාදක මනසිකාරය” ලෙස ද හැඳින්වේ.
- පඤ්චවිඤ්ඤාණ
- දැකීම, ඇසීම, ඝ්රාණය, රස විඳීම, ස්පර්ශය යන කෘත්ය කරන සිත් පසෙන් එකක් පමණි (වීථියේ අදාළ එක).
- සම්පටිච්ඡන
- පඤ්චවිඤ්ඤාණයෙන් ගත් අරමුණ පිළිගන්නාක් මෙන් පහළ වන සිත.
- සන්තීරණ
- පිළිගත් අරමුණ ඉෂ්ට ද අනිෂ්ට ද යනාදී වශයෙන් සසඳන/විමසන සිත.
- වොට්ඨබ්බන
- විසුං විසුං වෙන් කර තීරණය කරන සිත — “මෙය නිල්, මෙය රතු” වැනි නිශ්චයයක් පඤ්චද්වාර වීථියෙන් නොවේ; එය පසුව ඇති වන තදනුවත්තික මනොද්වාර වීථියෙන් සිදුවේ.
- ජවන
- අරමුණ රස විඳිමින් වේගයෙන් ධාවනය වන සිත්. සාමාන්යයෙන් වාර 7 කි. කුසල/අකුසල ජවනවල විපාක ලැබීම, කර්ම රැස් වීම මෙහිදී ය.
- තදාරම්මණ
- “තස්ස ආරම්මණං ආරම්මණං යස්සාති තදාරම්මණං” — ජවනයේ අරමුණම ගන්නා විපාක සිත්; ජවනයෙන් පසු භවඞ්ග කෘත්යය කිරීමට පෙර ඉපදේ.
අතිමහන්ත අරමුණක් — ජවනවාර වීථි
අතිමහන්ත අරමුණක් පැමිණියද තදාරම්මණ සිත් නොපහළ වන වාරයන් ද ඇත; ඒවායේ ජවනවාරය වීථිය අවසන් කරයි. ජවන සත්වරෙන් පසු තදාරම්මණ දෙක වෙනුවට භවඞ්ග සිත් (හෝ ආගන්තුක භවඞ්ගයක්) පහළ වේ.
අතිමහන්තාරම්මණ — ජවනවාරය (ආගන්තුක භවඞ්ග පතිත නොවන)| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ | භ |
අතිමහන්තාරම්මණ — ජවනවාරය (ආගන්තුක භවඞ්ග පතිත වන)| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ආ | භ |
ආ = ආගන්තුක භවඞ්ගය (උපෙක්ෂා සහගත සන්තීරණ සිත)
තදාරම්මණ සිත් පහළ නොවන වාර ඇත්තේ මෙම අවස්ථා වලදී ය (ආගන්තුක භවඞ්ගය පහළ වන ක්රමය ද ඇතුළුව පහත දැක්වේ):
- සෝමනස්ස ප්රතිසන්ධිකයෙකුට අතිමහන්ත අනිෂ්ට අරමුණක් ලැබී ද්වේෂ ජවන පහළ වූ විට (අනිෂ්ට අරමුණක් නිසා සෝමනස්ස තදාරම්මණ සිත් නොවේ; ද්වේෂ ජවනයෙන් පසු උපෙක්ෂා තදාරම්මණද නොවේ).
- සෝමනස්ස සහගත ප්රතිසන්ධිකයෙකු ධ්යානයක් ලබා පිරිහුණු කල්හි එම ධ්යානය අරමුණු කර “මගේ ධ්යානය නැති වුණේය” යනුවෙන් ද්වේෂ ජවන පහළ වන විට (ධ්යානය මහද්ගත අරමුණක් බැවින් කාමාවචර තදාරම්මණයට ස්ථානයක් නැත).
- සෝමනස්ස සහගත ප්රතිසන්ධිකයෙකුට ප්රඥප්තියක් අරමුණු කොට ද්වේෂ සිත් පහළ වන විට.
මේ අවස්ථාවලදී ද්වේෂ ජවනයෙන් පසු ප්රතිසන්ධියට සමාන සෝමනස්ස මූල භවඞ්ගය ද පහළ වීමට නොහැකි හෙයින් ද්වේෂයෙන් පසු උපෙක්ෂා සහගත සන්තීරණ සිත “ආගන්තුක භවඞ්ග” ලෙස කෘත්ය කරයි. ඉන් අනතුරුව සෝමනස්ස/උපෙක්ෂා සහගත භවඞ්ග නැවත පහළ වේ. (රූපාවචර ආදී බ්රහ්ම ලෝකවල ද්වේෂ ජවන නොපහළ වන බැවින් ආගන්තුක භවඞ්ග නැත.)
තදාරම්මණ සිත් — පොත දක්වන විස්තර
- තදාරම්මණ සිත් සංඛ්යාවෙන් එකොළොසකි (මහාවිපාක 8 + අහේතුක සන්තීරණ 3). ඒවා පහළ වන්නේ කාමාවචර සත්ත්වයෙකුගේ කාමාවචර ජවන අවසානයේ දී කාමාවචර අරමුණක් ගත් විට පමණි.
- ඉෂ්ට/අනිෂ්ට: අරමුණ ප්රකෘතියෙන් ම ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට වන අතර, ප්රඥාවන්තයන්, ආර්යයන් ආදී පුද්ගල භේදයෙන් ද ඉෂ්ට–අනිෂ්ට බව වෙනස් වේ. තදාරම්මණ සිත කුසල විපාකද අකුසල විපාකද වන්නේ අරමුණ ඉෂ්ට ද අනිෂ්ට ද යන බව අනුව ය.
- සන්තීරණ තුනෙන් එකක් පසු තදාරම්මණ දෙවරක් පහළ වේ — ඉෂ්ට (සෝමනස්ස) අරමුණකට සෝමනස්ස තදාරම්මණ; ඉෂ්ට මධ්යස්ථ අරමුණකට උපෙක්ෂා තදාරම්මණ; අකුසල විපාක උපෙක්ෂා සන්තීරණ අනිෂ්ට අරමුණකට.
- රහතන් වහන්සේට ද ක්රියා ජවනයෙන් පසු තදාරම්මණ සිත් පහළ වේ. ඒවා ද විපාක සිත් ය (රහතුන්ට විපාක ඇත).
- තදාරම්මණ සිත් පහළ වීමට හේතු තුනකි: (1) ජවන සිත් කාමාවචර වීම, (2) සත්ත්වයා කාමාවචර වීම, (3) අරමුණ පඤ්චද්වාරයේ අතිමහන්ත හෝ මනොද්වාරයේ විභූත වීම. මෙයින් එක් අංගයක් වත් නැත්නම් තදාරම්මණ සිත් නොපහළ වේ.
- කාමාවචර ජවන කුසල/අකුසල/ක්රියා වීම පමණක් නොව, යම් මරණාසන්න (හෝ වෙනත්) අවස්ථාවක ලැබෙන අරමුණක් ජවනයෙන් පසු නොයන තැන් ද ඇත. බ්රහ්මයන්ගේ සන්තානයේ කාමාවචර ප්රතිසන්ධි බීජයක් නැති බැවින් ඔවුන්ට තදාරම්මණ නොලැබේ.
අරමුණ බලය අනුව ජවන සහ තදාරම්මණ ගණන
තදාරම්මණ ලැබෙන ජවන පසු සිත් ගණන (අරමුණට අනුව ජවනයෙන් පසුව ලැබෙන තදාරම්මණ ගණන) ගැන පොත දක්වන ප්රධාන කරුණු:
- ජවනයෙන් පසු වේදනාව: සෝමනස්ස ජවනයට සෝමනස්ස තදාරම්මණ, උපෙක්ෂා ජවනයට උපෙක්ෂා තදාරම්මණ ලැබේ (ද්වේෂ ජවන, ක්රියා ජවන හැර — ඒවා ඉදිරියේ විස්තර කෙරේ).
- ද්වේෂ ජවන දෙක (02) → උපෙක්ෂා සන්තීරණ දෙක (02) ආගන්තුක භවඞ්ග වශයෙන්; ඉන්පසු සෝමනස්ස/උපෙක්ෂා මහාවිපාක (04) → තදාරම්මණ සය (06).
- මහාක්රියා සෝමනස්ස ජවන සතර (04) සහ හසිතුප්පාද ජවනය (01) → සෝමනස්ස මහාවිපාක සතර (04) සහ සෝමනස්ස සන්තීරණය (01) → සෝමනස්ස තදාරම්මණ සිත් පස (05).
- ද්වේෂ ජවන හැර සෙසු අකුසල ජවන දසය (10) සහ මහාකුසල ජවන අට (08) — එනම් ජවන 18 ට පසු තදාරම්මණ සිත් එකොළොස (11) පහළ විය හැක.
- යම් ජවනයකට පසු කුමන තදාරම්මණයක් ලැබේ ද යන්න එකාන්ත නොවේ; ඒ අවස්ථාවේ වඩාත් බලවත් සිත් බලපායි. අකුසල ජවනයට පසු බොහෝ විට අහේතුක තදාරම්මණ ද, ද්විහේතුක/ත්රිහේතුක ජවනයට පසු ද්විහේතුක/ත්රිහේතුක තදාරම්මණ ද ලැබේ (යෙභුය්යේන නියමයකි).
අන්ය ආකාරයෙන් ලැබෙන තදාරම්මණ — ආගන්තුක භවඞ්ගයේ කෘත්ය
- ආගන්තුක භවඞ්ගයේ කෘත්ය: උපෙක්ෂා සහගත සන්තීරණ සිත් දෙක ප්රතිසන්ධි, භවඞ්ග, චුති, තදාරම්මණ, සන්තීරණ වශයෙන් කෘත්ය පසක් සිදුකරයි. ආගන්තුක භවඞ්ග වශයෙන් පහළ වන සෙසු අවස්ථා චුති/ප්රතිසන්ධි අවස්ථා නොවේ.
- ආගන්තුක භවඞ්ගයේ අරමුණ: සන්තතිය (ප්රතිසන්ධියට සමාන) ස්වල්ප මොහොතකට පෙර ගරු කරමින් ගත් අරමුණකි; ඒ සම්බන්ධ උපෙක්ෂා සන්තීරණ සිතින් අරමුණු කරයි.
- ආවර්ජන සිතක් නොමැතිව අරමුණු ගැනීම: වීථියක දී සාමාන්යයෙන් අරමුණ ආවර්ජන සිතකින් පසු ලැබේ. නමුත් ආගන්තුක භවඞ්ගය ගරුකොට ගත් අරමුණ ආවර්ජනයකින් තොර ය. නිරෝධසමාපත්තියෙන් නැගි පළමු ඵල සිත් සහ මාර්ග චිත්ත වීථියේ ගෝත්රභූ සහ චෝදන සිත් ද ආවර්ජනයෙන් තොරව නිර්වාණය අරමුණු කරයි.
- ක්රියා ජවනයන්ට අනතුරුව තදාරම්මණ: රහතන් වහන්සේලාට ක්රියා ජවනවල අවසානයේ තදාරම්මණ සිත් පහළ වේ. අරමුණ ඉෂ්ට වුවද අනිෂ්ට වුවද විපාක සිත් අරමුණට අනුකූලව පහළ වන බව දත යුතු ය.
2. මහන්ත, පරිත්ත, අතිපරිත්ත වීථි
මහන්තාරම්මණ (වීථි 4): රූපාරම්මණය ඉපිද චිත්තක්ෂණ දෙකක්/තුනක් ගතවී ද්වාරයට පැමිණ ජවනවාර වශයෙන් අවසන් වේ. තදාරම්මණ නොමැත. අතීත භවඞ්ග 2 ක් හෝ 3 ක් ඉක්මවන වීථි දෙකක් ද, ඒ සෑම එකකම ආගන්තුක භවඞ්ග ඇති/නැති දෙවර්ගයක් ද ඇත.
මහන්තාරම්මණ චක්ඛුද්වාරික වීථි දෙක | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
|---|
| 1 | තී | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ |
|---|
| 2 | තී | තී | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ |
|---|
මහන්තාරම්මණ — ආගන්තුක භවඞ්ග පතිත වන වීථි දෙක | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
|---|
| 1 | තී | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ආ | |
|---|
| 2 | තී | තී | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ආ |
|---|
පරිත්තාරම්මණ (වීථි 6): ජවනවාරයකට අවශ්ය කාලය නොමැති බැවින් වොට්ඨබ්බන වාර තුනකින් වීථිය අවසන් වී භවඞ්ග පතනය වේ. අතීත භවඞ්ග 4, 5, 6, 7, 8, 9 ක් ඉක්මවන වීථි හයකි.
පරිත්තාරම්මණ චක්ඛුද්වාරික වීථි සය | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
|---|
| 1 | තී | තී | තී | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | වො | වො | භ | භ | භ | භ |
|---|
| 2 | තී | තී | තී | තී | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | වො | වො | භ | භ | භ |
|---|
| 3 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | වො | වො | භ | භ |
|---|
| 4 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | වො | වො | භ |
|---|
| 5 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | වො | වො |
|---|
| 6 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | වො |
|---|
අතිපරිත්තාරම්මණ (වීථි 6): රූපාරම්මණය චක්ඛුප්රසාදයට ගැටී භවඞ්ග චලනය දෙවරක් වී භවඞ්ග පතනය වේ; වීථි සිත් (වොට්ඨබ්බනය පවා) පහළ නොවේ. රූපයේ ආයුෂය අවසානයට ආසන්න බැවින් “අතිපරිත්ත” යි කියනු ලැබේ. අතීත භවඞ්ග 10, 11, 12, 13, 14, 15 ක් ඉක්මවන වීථි හයකි.
අතිපරිත්තාරම්මණ චක්ඛුද්වාරික වීථි සය | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
|---|
| 1 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | න | භ | භ | භ | භ | භ |
|---|
| 2 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | න | භ | භ | භ | භ |
|---|
| 3 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | න | භ | භ | භ |
|---|
| 4 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | න | භ | භ |
|---|
| 5 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | න | භ |
|---|
| 6 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | න |
|---|
පරිත්ත සහ අතිපරිත්ත වීථිවල ද්වේෂ ජවන නොපහළ වන බැවින් ආගන්තුක භවඞ්ග ගැන නොකියනු ලැබේ.
පඤ්චද්වාරික වීථි — සිත්, අරමුණු, වස්තු
- මෙම වීථිවල කාමාවචර සිත් 54 න් අදාළ සිත් පමණක් ගැනේ; මහද්ගත සහ ලෝකෝත්තර සිත් නොලැබේ.
- අරමුණ: භවඞ්ග චලන, භවඞ්ගුපච්ඡේද සහ වීථියේ අවසානයේ ඇති භවඞ්ග සිත්වලට කර්ම, කර්ම නිමිත්ත, ගති නිමිත්ත යන තුනෙන් එකක් අරමුණු වේ. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනයේ සිට තදාරම්මණය දක්වා වීථි සිත් පඤ්ච ආරම්මණය (රූප ආදී පසෙන් එකක්) පමණක් සුදුසු පරිදි ගනී. පඤ්චද්වාරයෙන් අරමුණු වන්නේ වර්තමාන, ප්රත්යුත්පන්න අරමුණු ය.
- වස්තු: ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණයන් තමා නිශ්රය කරන්නේ ස්ථිතියට පැමිණි (නොනිරුද්ධ) පඤ්ච වස්තුවකි. අනෙක් සිත්වලට (පඤ්චද්වාරාවජ්ජන, සම්පටිච්ඡන ආදී) හදය වස්තුව නිශ්රය වේ. එම හදය වස්තුව ඒ සිත් සමඟ උපදින්නක් නොව, ඊට පෙර ඉපදුණු එකකි (අතීත භවඞ්ගයත් සමග උපන් හදය වස්තුව, භවඞ්ග චලනයත් සමග උපන් වස්තුව යනාදී වශයෙන්).
- වීථි චිත්තයන් අතරින් ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණයට අදාළ කරුණු: චක්ඛුවිඤ්ඤාණ සිතට සහජාත හදය වස්තුවක් නැති බව නොව, එකට උපදින හදය වස්තුවක් ද ඇත (ඒ චක්ඛුවිඤ්ඤාණය චක්ඛුප්රසාදය නිශ්රය කරයි).
පඤ්චද්වාරික වීථි — භූමි සහ පුද්ගලයන්
- බ්රහ්ම ලෝකයේ ඝාන, ජිව්හා, කාය ද්වාර නැත; එබැවින් ඝානද්වාරික, ජිව්හාද්වාරික, කායද්වාරික වීථි 57 (19 × 3) ද, තදාරම්මණ ලැබෙන චක්ඛුද්වාරික සහ සෝතද්වාරික වීථි (2) ද, ද්වේෂ ජවන/ආගන්තුක භවඞ්ග ලැබෙන අතිමහන්ත සහ මහන්ත චක්ඛුද්වාරික වීථි (3) සහ සෝතද්වාරික වීථි (3) ද යන මෙම වීථි 65 ක් කාමාවචර භූමියෙහි පමණක් පහළ වේ.
- ඉතිරි වීථි 30 (චක්ඛුද්වාරික 15 + සෝතද්වාරික 15) පඤ්චවෝකාර භූමිවල (රූපාවචර භූමි ඇතුළුව) පහළ වේ.
- මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා තුළ පඤ්චද්වාරික වීථි නොලැබේ (මාර්ග සිත පහළ වන්නේ එක චිත්තක්ෂණයක් පමණි). පෘථග්ජන සතරදෙනා සහ ඵලස්ථ සතරදෙනා යන පුද්ගලයන් අටදෙනාගේ සන්තානයෙහි පඤ්චද්වාරික සිත් පහළ වේ.
- අනාගාමී සහ අර්හත් ආර්යයන් වහන්සේලාට ද්වේෂ ප්රහාණය වී ඇති බැවින් ආගන්තුක භවඞ්ග නොලැබේ.
- භවඞ්ග සිත්: කාමාවචර පුද්ගලයන්ට කාමාවචර භවඞ්ග 10 ක්; රූපාවචර පුද්ගලයන්ට රූපාවචර භවඞ්ග 5 ක්; අරූපාවචර පුද්ගලයන්ට අරූපාවචර භවඞ්ග 4 ක් ලැබේ. අකුසල විපාක උපෙක්ෂා සන්තීරණය දුගති අහේතුක පුද්ගලයාට ද, කුසල විපාක උපෙක්ෂා සන්තීරණය සුගති අහේතුක පුද්ගලයාට ද, ද්විහේතුක පුද්ගලයාට ඥාණවිප්රයුක්ත මහාවිපාක සතරෙන් එකක් ද, ත්රිහේතුක පුද්ගලයාට (ආර්ය ද ඇතුළුව) මහාවිපාක ඥාණසම්ප්රයුක්ත සතරෙන් එකක් ද ලැබේ; ප්රථම ධ්යාන භූමියේ පුද්ගලයාට ප්රථම ධ්යාන විපාක සිත ලැබේ.
C. මනොද්වාරික චිත්තවීථිකාමජවන සුද්ධ මනොද්වාර වීථි සහ තදනුවත්තික වීථි
මනොද්වාරය සහ අරමුණු
භවඞ්ග සංඛ්යාත මනොද්වාරයෙහි ආපාතගත වන අරමුණ නිසා ඇති වන වීථියට මනොද්වාර වීථි යයි කියනු ලැබේ. අරමුණු ප්රකට වන ආකාරය අනුව අරමුණු විභූත (සිතට මනාව ප්රකට වන) සහ අවිභූත (මනාව ප්රකට නොවන) ලෙස දෙවැදෑරුම් ය. පඤ්චද්වාරයේ අරමුණු ආරම්මණයේ ශක්තියෙන් ද මනොද්වාරයේ අරමුණු බොහෝ විට සිතේ ශක්තියෙන් ද ප්රකට වේ.
මනොද්වාරයෙහි ප්රකට වන අරමුණු: අතීත, අනාගත, ප්රත්යුත්පන්න අරමුණු (ප්රත්යුත්පන්න අරමුණු යනු පඤ්චද්වාරයෙහි ගැටුණු අරමුණට පසුව එය ම මනොද්වාරයෙහි ප්රකට වන ආකාරය ද), ප්රඥප්ති, නිර්වාණය ආදී සියල්ල ය.
අරමුණු ප්රකට වීමට බලපාන හේතු
- දිට්ඨ — පෙර තමා දුටු/ඇසූ/ආඝ්රාණය කළ/රස විඳි/ස්පර්ශ කළ/දැන ගත් දේ
- සුත — අන් අයෙකු කියන ලද දේ ඇසීමෙන්
- උභයසම්බන්ධ — දිට්ඨ සහ සුත යන දෙකටම සම්බන්ධ අරමුණු
- අනුස්සව — නැවත නැවත සිහි කරන ලද (පරම්පරාගත) අදහස්
- රුචි — තමා කැමති දේ
- ආකාරපරිවිතක්ක — පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ ස්වභාව පරිපූර්ණව සිතීමෙන්
- දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති — නුවණින් විමසා රුචිවීමෙන්
- කර්මානුභාවය — මරණාසන්නයේ මෙන්, කර්මයේ ශක්තියෙන් හෝ සෘද්ධිමතුන්ගේ ආනුභාවයෙන්
- ධාතුක්ඛෝභය හා දේවතානුභාවය — වා, පිත්, සෙම් කැළඹීමෙන්; දෙවියන්ගේ බලපෑමෙන්
- අනුබෝධ — චතුරාර්ය සත්යය අවබෝධ කොට ඇති බව ප්රතිවේධයෙන් (අනුමානයෙන්) දැන ගැනීම
- සිතේ ශක්තිය — සුදුසු කරුණු කාරණා ඇති විට සිතෙහි ඇති ආරම්මණ සෙවීමේ ශක්තිය (මේ සඳහා විතර්ක, විචාර, මනසිකාර සහායක වේ).
තදාරම්මණවාර මනොද්වාර වීථි — විභූතාරම්මණ
මනොද්වාරික වීථි කාමජවන සහ අර්පණාජවන වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ය. කාමජවන මනොද්වාරික වීථි සුද්ධමනොද්වාරික වීථි සහ තදනුවත්තික වීථි වශයෙන් දෙකකි. සුද්ධමනොද්වාරික වීථි තදාරම්මණවාර සහ ජවනවාර වශයෙන් දෙකකි.
තදාරම්මණවාරය යනු විභූතාරම්මණයක් වන විට පමණි. එය ප්රත්යුත්පන්න නිෂ්පන්න රූප සහ අතීතානාගත නිෂ්පන්න රූප හා ත්රෛකාලික කාමාවචර චිත්ත-චෛතසික ආරම්මණ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.
ප්රත්යුත්පන්න නිෂ්පන්න රූප අරමුණු වන විට (රූපයේ ආයුෂය චිත්තක්ෂණ 17 ක් බැවින්) අතීත භවඞ්ග 1, 2, 3, 4 හෝ 5 ක් ඉක්මවා රූපය ආපාතගත වේ; එවිට භවඞ්ග චලන, භවඞ්ගුපච්ඡේද, මනොද්වාරාවජ්ජන, ජවන සත්වරක් සහ තදාරම්මණ දෙවරක් ඉපදී, ඉන් පසු භවඞ්ගයෙන් නිෂ්පන්න රූපයේ චිත්තක්ෂණ 17 සම්පූර්ණ වේ. මෙම වීථි 5 කි. අතීත භවඞ්ග 5 කට වඩා ඉක්මවූ විට තදාරම්මණ සිත් නොලැබේ.
චිත්තක්ෂණ 17 ක් ආයුෂ ඇති විභූතාරම්මණ වීථි පස (තදාරම්මණවාර) | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
|---|
| 1 | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ත | ත | භ | භ | භ | භ |
|---|
| 2 | තී | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ත | ත | භ | භ | භ |
|---|
| 3 | තී | තී | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ත | ත | භ | භ |
|---|
| 4 | තී | තී | තී | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ත | ත | භ |
|---|
| 5 | තී | තී | තී | තී | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ත | ත |
|---|
චිත්තක්ෂණ 17 ක් ආයුෂ නැති විභූතාරම්මණ වීථිය (තදාරම්මණවාර)| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ත | ත | භ |
අතීත හෝ අනාගත නිෂ්පන්න රූප, සහ ත්රෛකාලික කාමාවචර චිත්ත චෛතසික අරමුණු වන විට අතීත භවඞ්ග නොගැනේ (චිත්ත චෛතසිකවල ආයුෂ එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් බැවින්): භවඞ්ග චලන, භවඞ්ගුපච්ඡේද, මනොද්වාරාවජ්ජන, ජවන 7, තදාරම්මණ 2, භවඞ්ග (වීථි සටහන 13). මෙය තදාරම්මණවාරයේ සවැනි විභූත වීථියයි.
ජවනවාර මනොද්වාර වීථි
ජවනවාරය විභූත සහ අවිභූත වශයෙන් දෙපරිදි ය. එක් එකක ප්රත්යුත්පන්න නිෂ්පන්න රූපාරම්මණ වීථි සත (අතීත භවඞ්ග 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ක් ඉක්මවා ආපාතගත වන වීථි) සහ සෙසු අරමුණු වීථි එක බැගින් ලැබේ. තදාරම්මණ සිත් නොමැති බැවින් මෙහි ජවන සත්වරෙන් වීථිය අවසන් වී භවඞ්ග පතනය වේ.
ජවනවාර — ප්රත්යුත්පන්න නිෂ්පන්න රූප අරමුණු වන වීථි සත | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
|---|
| 1 | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ | භ | භ | භ | භ | භ |
|---|
| 2 | තී | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ | භ | භ | භ | භ |
|---|
| 3 | තී | තී | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ | භ | භ | භ |
|---|
| 4 | තී | තී | තී | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ | භ | භ |
|---|
| 5 | තී | තී | තී | තී | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ | භ |
|---|
| 6 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ |
|---|
| 7 | තී | තී | තී | තී | තී | තී | තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ |
|---|
විභූත සහ අවිභූත යන දෙවර්ගයටම මෙම අතීත භවඞ්ග ගණන් සමාන ය. (අතීත භවඞ්ග 6 හෝ 7 ක් ඉක්මවූ වීථිවල තදාරම්මණයට ඉඩ නැත.)
චිත්තක්ෂණ 17 ක් ආයුෂ නැති අරමුණු — ජවනවාර වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| තී | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ |
විභූත සහ අවිභූත වීථි දෙවර්ගයටම සමාන අතීත භවඞ්ගයන් ලැබේ. ඊට හේතුව: මනොද්වාරයේ දී අරමුණේ ශක්තිය නොව සිතේ ශක්තිය ප්රධාන ය. අතීත භවඞ්ග කොතෙක් ඉක්මවා ආපාතගත වුවද සිතේ ශක්තිය බලවත් නම් විභූතාරම්මණ වීථි ලෙසත්, දුබල නම් අවිභූතාරම්මණ වීථි ලෙසත් අරමුණ ප්රකට වේ.
ප්රත්යුත්පන්න නිෂ්පන්න රූපයෙන් අන්ය අරමුණු (සිත්, චෛතසික, රූප, නිර්වාණ, ප්රඥප්ති): ඒවා ප්රකට වන විට භවඞ්ග චලන, භවඞ්ගුපච්ඡේද, මනොද්වාරාවජ්ජන, ජවන සත්වරක් — විභූතාරම්මණ වීථිය; අප්රකට නම් අවිභූතාරම්මණ වීථිය. අතීත භවඞ්ග දැක්වීමට අවශ්ය නැත.
ජවන සත්වරක් ලැබෙන්නේ සාමාන්ය අවස්ථාවල ය. ප්රාතිහාර්ය දක්වන අවස්ථා, ධ්යානාංග ආවර්ජනය කරන ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි ආදියේ දී ජවන සතරක් හෝ පසක් පහළ වේ.
අබ්යාකතවාර ස්වප්න වීථිය: අවිභූතාරම්මණයක් ආපාතගත වූ විට භවඞ්ග චලන, භවඞ්ගුපච්ඡේද, මනොද්වාරාවජ්ජන යන වාර දෙකක් තුනක් පමණක් ඉපිද භවඞ්ග පතනය වේ. නිදා සිටින විට සිහින දකින අවස්ථාවල ජවනසිත් නොපහළ වන අතර අබ්යාකත ධර්ම පමණක් ඇතුළත් ය. (මනොද්වාරාවජ්ජන සිත දෙතුන් වතාවක් පමණක් උපදී.) සිහින දකින විට කුසල/අකුසල ජවන ඇති නොවන බව පොත දක්වයි (ඉන් වෙන් වී ඇත්තේ දිවා සිහින අවස්ථා ය).
| කාමාවචර මනොද්වාරික වීථි (සුද්ධ) — සැකෙවින් | ගණන |
|---|
| විභූතාරම්මණ — තදාරම්මණවාර (ප්රත්යුත්පන්න නිෂ්පන්න රූප 5 + අතීතානාගත නිෂ්පන්න රූප හා ත්රෛකාලික චිත්ත චෛතසික 1) | 6 |
|---|
| විභූතාරම්මණ — ජවනවාර (ප්රත්යුත්පන්න නිෂ්පන්න රූප 7 + සෙසු ධර්ම 1) | 8 |
|---|
| අවිභූතාරම්මණ — ජවනවාර (ප්රත්යුත්පන්න නිෂ්පන්න රූප 7 + සෙසු ධර්ම 1) + අබ්යාකතවාර ස්වප්න වීථිය 1 | 9 |
|---|
| මුළු කාමාවචර සුද්ධ මනොද්වාරික වීථි | 23 (විභූත 14 + අවිභූත 9) |
|---|
මනොද්වාරික වීථි — සිත්, අරමුණු, වස්තු, භූමි, පුද්ගලයන්
- කාමජවනවාරයට අනුව මෙම වීථිවල දෙපඤ්චවිඤ්ඤාණ සහ මනොධාතුත්රිකය හැර සෙසු කාමාවචර සිත් සතළිස්එකක් (41) ලැබේ.
- තදාරම්මණ පතනය වන විභූතාරම්මණ වීථියේ භවඞ්ගයෙන් අන්ය සිත්, ප්රත්යුත්පන්න නිෂ්පන්න රූපයන් ද අතීත, අනාගත, ප්රත්යුත්පන්න (ත්රෛකාලික) කාමාවචර චිත්තචෛතසික සහ අතීත/අනාගත නිෂ්පන්න රූපයන් ද අරමුණු කරයි.
- ජවනවාර විභූතාරම්මණ/අවිභූතාරම්මණ වීථි සිත් අරමුණු කරන්නේ චිත්ත, චෛතසික, රූප, නිර්වාණ, ප්රඥප්ති සියල්ල ම ය. නිර්වාණය අරමුණු වන්නේ විභූතාරම්මණ වීථියකට පමණි.
- සිත් නිශ්රය කරන වස්තු පඤ්චද්වාරික වීථි අනුව ගන්න. භූමි: තදාරම්මණ පතනය වන විභූතාරම්මණ වීථි කාමාවචර භූමියෙහි ම උපදී; සෙසු ජවනවාර විභූත, අවිභූත වීථි අසඤ්ඤසත්ව හැර සෙසු භූමි සියල්ලේ ලැබේ.
- පුද්ගලයන් අටදෙනාම (පෘථග්ජන 4 + ඵලස්ථ 4) වීථි ලබයි. අබ්යාකතවාර ස්වප්න වීථි පෘථග්ජන, සෝවාන්, සකෘදාගාමී මිනිසුන්ට පමණක් ලැබේ; අනාගාමී සහ රහතුන්ට, දිව්ය-බ්රහ්ම පුද්ගලයන්ට සිහින නොදකිති.
තදනුවත්තික වීථි
පඤ්චද්වාරයෙන් අරමුණ ගත් වීථියට අනතුරුව ඒ අරමුණම නොහෙළා අනුගමනය කරමින් මනොද්වාරයෙන් ඇති වන වීථි තදනුවත්තික වීථි නම් වේ (තං = ඒ පඤ්චද්වාරික වීථිය; අනුවත්ති = අනුව පහළ වේ). සාමාන්යයෙන් එක් එක් පඤ්චද්වාරික වීථියක් පසුපසම ඉහත විස්තර කළ තදනුවත්තික මනොද්වාරික වීථි පහළ වේ. අරමුණ ඉක්මවා ගිය පසු එයම ‘අතීත’ අරමුණක් වන බැවින් එය මනොද්වාරයෙන් ග්රහණය කෙරේ.
චක්ඛුද්වාරික වීථියට අනුවර්තනය වන වීථි:
වීථි සටහන 16 — චක්ඛුද්වාරික වීථියට අනුවර්තනය වන තදනුවත්තික වීථි
- 1චක්ඛුද්වාරික වීථි
- 2අතීතග්රහණ
- 3(චක්ඛු+අතීතග්රහණ බොහෝ වාර)
- 4සමූහග්රහණ
- 5අර්ථග්රහණ
- 6නාමග්රහණ
- අතීතග්රහණවීථි
- චක්ඛුද්වාරික වීථියට අනන්තරව භවඞ්ග පතනයෙන් පසු, ඒ අතීත රූපාරම්මණය අරමුණු කරන සුද්ධ මනොද්වාරික වීථි (විභූත හෝ අවිභූතාරම්මණයක් නොව තදාරම්මණ නොපහළ වන වීථි).
- සමූහග්රහණවීථි
- අතීත රූපාරම්මණයම බොහෝ වාර ගණනක් අරමුණු කර, “රූප සමූහය” (මුළු ශරීරය/වස්තුව) අරමුණු කරන වීථි. එය ප්රඥප්තියක් නොව පරමාර්ථයම ය (අතීත රූපයම).
- අර්ථග්රහණවීථි
- “හිස, අත, කකුල” වැනි හැඩ සටහන් ඇති ද්රව්ය (අර්ථ ප්රඥප්තිය — ශරීර කොටස්) අරමුණු කරන වීථි. විභූතාරම්මණයක් වුවද මෙය ප්රඥප්තියක් වන බැවින් තදාරම්මණ නොලැබේ.
- නාමග්රහණවීථි
- ප්රඥප්ති වර්ගයක් වන “නාමයක්” (උදා: “මිනිසා”) අරමුණු කරන වීථි. ප්රකෘතියෙන් නාමය දන්නේ නම් පමණක් පහළ වේ; නාමය නොදන්නා කුඩා දරුවන්ට නාමග්රහණ වීථි පහළ නොවේ.
එක් මිනිසෙකු දැකීමේ දී චක්ඛුද්වාරික වීථිය සහ අතීතග්රහණ වීථිය යන යුගලයෙන් එම මිනිසාගේ මුළු ශරීරය ම සම්පූර්ණයෙන් දකින්නේ නැත; ශරීරයේ කොටසක් පසු කොටසක් ලෙස කොටස් කොටස් වශයෙන් අරමුණු කර අවසානයේ මුළු ශරීරයම දන්නා සමූහග්රහණවීථි පහළ වේ. ඉන්පසු “මනුෂ්ය” යන නාමයට අදාළ වීථි ය.
සෝතද්වාරික වීථියට අනුවර්තනය වන වීථි
සෝතද්වාරයට පැමිණෙන ශබ්දය (උදා: “ගො” = ගවයා) වර්තමාන ශබ්දාරම්මණය අරමුණු කරන සෝතද්වාරික වීථියට පසු අතීත ශබ්දය අරමුණු කරන අතීතග්රහණ වීථි පහළ වේ; පසුව සමූහග්රහණවීථි (අක්ෂර සමූහය), නාමග්රහණවීථි (“ගො” යන නාම ප්රඥප්තිය) සහ අර්ථග්රහණවීථි (ගවයා යන අර්ථය) පහළ වේ.
වීථි සටහන 17 — එක් අක්ෂරයක් ඇති ශබ්දයක් (“ගො”) සඳහා
- 1සෝතද්වාරික වීථි
- 2අතීතග්රහණ
- 3සෝතද්වාරික+අතීතග්රහණ බොහෝ වාර
- 4නාමග්රහණ
- 5අර්ථග්රහණ
“බුද්ධ” වැනි ශබ්ද සඳහා එක් එක් අක්ෂරයට (බුද්, ධ) වෙන වෙනම සෝතද්වාරික + අතීතග්රහණ වීථි යුගල බොහෝ වාර පහළ වී, ඉන් පසු සමූහග්රහණ, නාමග්රහණ, අවසානයේ අර්ථග්රහණ වීථි (බුදුරජාණන් වහන්සේ යන අර්ථ ප්රඥප්තිය) පහළ වේ. අක්ෂර තුනක් ඇති “සබ්බඤ්ඤූ” වැනි ශබ්දයක් සඳහා වීථි වැඩි ගණනක් ඇති වේ.
පුරාණ ග්රන්ථවල දැක්වෙන සූත්රය: සද්දය — පළමු සිතින්; අතීතය — දෙවැනි සිතින්; නාමය — තෙවැනි සිතින්; අර්ථය — සතරවැනි සිතින් දැන ගැනේ (පොතේ උපුටා දක්වන ගාථාව). නාමය නොදන්නා විට ද (විදේශ භාෂාවක් අසන විට) නාමග්රහණ වීථි නොපහළ බැවින් අර්ථග්රහණ වීථි ද නොලැබේ.
විඤ්ඤත්තිග්රහණ සහ අධිප්රායග්රහණ වීථි
අධිප්රාය (කැමැත්ත) සහ අත්පා සෙලවීම ආදිය කතා කිරීම දැකීමේ දී සහ ඇසීමේ දී පහළ වන මනොද්වාරික වීථි දෙවර්ගයකි: විඤ්ඤත්තිග්රහණ (කාය/වචී විඤ්ඤත්ති රූපය අරමුණු කරන) සහ අධිප්රායග්රහණ (කැමැත්ත අරමුණු කරන).
- කායවිඤ්ඤත්තිග්රහණවීථි
- චක්ඛුද්වාරික වීථියට අනන්තරව (රූපය — වර්තමාන රූපාරම්මණය; පළමු සිතින්) අතීතග්රහණවීථි (අතීත රූපය; දෙවැනි සිතින්), කායවිඤ්ඤත්තිය අරමුණු කරන වීථි (තුන්වන සිතින්) සහ අධිප්රාය (කැමැත්ත) අරමුණු කරන වීථි (සතරවන සිතින්) පහළ වේ.
- වචීවිඤ්ඤත්තිග්රහණවීථි
- සෝතද්වාරික වීථියට අනන්තරව (ශබ්දය — පළමු සිතින්; අතීත ශබ්දය — දෙවැනි සිතින්; වචීවිඤ්ඤත්තිය — තෙවැනි සිතින්; අධිප්රාය — සතරවන සිතින්) දැනගැනීම.
මේ ගාථාවෙන් රූපය සම්පූර්ණයෙන් අරමුණු කර සමූහග්රහණ, අර්ථග්රහණ වීථි වලට අතිරේකව පහළ වන අතර, අධිප්රාය දැන ගන්නා විට එම වීථි බොහෝ වාර ගණනක් පහළ වී අවසානයේ අධිප්රායග්රහණ වීථි ඇති වේ.
D. අර්පණාජවන වීථිධ්යාන · මාර්ග · ඵලසමාපත්ති · අභිඤ්ඤා · නිරෝධසමාපත්ති
අර්පණාජවනවාරය — පරිකර්ම, උපචාර, අර්පණා
- පරිකර්ම භාවනාව — “පඨවි, පඨවි” යනාදී වශයෙන් කර්මස්ථානය මතු මතු භාවනා කිරීම; ධ්යාන සඳහා අරමුණ සකස් කරන කාලය.
- උපචාර භාවනාව — අර්පණාවට (ධ්යානයට) සමීපයේ පැවතීම. “උප = සමීපයෙහි; චරති = පවතී” යන විග්රහයෙන්.
- අර්පණා භාවනාව — ධ්යාන සහ මාර්ගඵල සිත්; අරමුණෙහි ශක්තිමත්ව පිහිටීම. විතර්කය (අරමුණට සිත නැංවීම) නිසා අර්පණා නම් වේ.
කාමාවචර ජවනවල මෙන් විභූත/අවිභූත භේදයක් අර්පණාවන්ට නැත. අර්පණා ජවන පහළ වීමට අරමුණ ප්රඥප්ති (කසිණ ආදී) හෝ නිර්වාණ විය යුතු අතර, ඒවා අරමුණු වන විට විභූත-අවිභූත භේදයක් නැත.
| අර්පණා වීථි | වර්ග |
|---|
| ධ්යාන වීථි | ආදිකර්මික වීථි, සමාපත්ති වීථි, ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි |
|---|
| මාර්ග වීථි | සෝවාන් ආදී |
|---|
| ඵලසමාපත්ති වීථි | සෝවාන් ආදී |
|---|
| අභිඤ්ඤා වීථි | |
|---|
| නිරෝධසමාපත්ති වීථි | |
|---|
ධ්යාන වීථි — ආදිකර්මික සහ සමාපත්ති
ආදිකර්මික වීථිය: කර්මස්ථානය වඩා පළමු වරට ධ්යානය ලබන අවස්ථාව. පඨවි කසිණ ආදී ප්රඥප්ති අරමුණ මනොද්වාරයෙහි ප්රකට වී මන්දප්රඥ (දන්ධාභිඥ) පුද්ගලයෙකුට පරිකර්ම, උපචාර, අනුලෝම, ගෝත්රභූ සතරක් ද, තික්ඛප්රඥ (ඛිප්පාභිඥ) පුද්ගලයෙකුට උපචාර, අනුලෝම, ගෝත්රභූ තුනක් ද පහළ වී, ඉන් පසු අර්පණා ධ්යාන ජවනය එකවරක් පහළ වේ. ඉන් පසු භවඞ්ග සිත් ද, ඒ අනුවම ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි ද පහළ වේ.
මන්දප්රඥයාගේ ප්රථමධ්යාන අර්පණා (ආදිකර්මික) වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| තී | න | ද | ම | ප | උ | අ | ගො | ඣා | භ | භ | භ | භ | භ |
තික්ඛප්රඥයාගේ ප්රථමධ්යාන අර්පණා (ආදිකර්මික) වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| තී | න | ද | ම | උ | අ | ගො | ඣා | භ | භ | භ | භ | භ | භ |
- පරිකර්ම
- අර්පණාව සකස් කරන සිත — පළමු ජවනය.
- උපචාර
- අර්පණාවට සමීපයේ (උපචාරයෙහි) පහළ වන ජවනය.
- අනුලෝම
- පෙර පෙර පහළ වූ පරිකර්ම සිත් සහ පසු පසු පහළ වන අර්පණාවට අනුකූල වන බැවින් “අනුලෝම” නම්. (පොත අනුව පරිකර්ම, උපචාර, අනුලෝම යන නාමයන් අදාළ සිත් තුනෙහිම යෙදිය හැකි අතර, නාමයන් මිශ්ර නොකිරීමට පළමු සිත පරිකර්ම, දෙවැන්න උපචාර, තුන්වැන්න අනුලෝම ලෙස ගැනේ.)
- ගෝත්රභූ
- “ගෝත්රං අභිභවතීති ගෝත්රභූ” — කාමාවචර ගෝත්රය ඉක්මවා මහද්ගත ගෝත්රයට පැමිණීමට පෙර අවසාන කාමාවචර ජවනය.
- අර්පණා ජවනය
- රූපාවචර ජවන (කුසල/ක්රියා) 10, අරූපාවචර 8, මාර්ග සහ ඵල 8 ඇතුළු ජවන වර්ග. අර්පණා ජවනයේ පසු සිත භවඞ්ගයට වැටේ; තදාරම්මණ සිත් පහළ නොවේ.
මන්දප්රඥයාට සතරවැනි ජවනයත්, තික්ඛප්රඥයාට පස්වැනි ජවනයත් (අර්පණා ජවනය) ලැබේ. සයවන/සත්වන ජවනයට අර්පණා නොලැබෙන්නේ ආසේවන ප්රත්යය (අර්පණාවට පෙර පැහැදිලි වටිනාකමක් අඩුවීම) නිසාත්, භවඞ්ගයට ආසන්න වීම නිසාත් ය. (ජවන සත්වන්නේ භවඞ්ගයට ආසන්න බැවින් පර්වතයෙන් පතන පුද්ගලයෙකු මෙන් ආපසු හැරීමට නොහැකි ය.)
සමාපත්ති වීථි සහ ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි
සමාපත්ති වීථිය යනු ධ්යානයක් ලැබූ පුද්ගලයෙකු එම ධ්යානයට නැවත සමවැදීමේ දී පහළ වන වීථිය ය. පඨවිකසිණ ආදී අරමුණ මනොද්වාරයෙහි ප්රකට වී, මන්දප්රඥ පුද්ගලයාට උපචාරසමාධි ජවන සතරක්, තික්ඛප්රඥයාට තුනක් පහළ වී අර්පණා සමාධි ජවන (ධ්යාන) දෙකක් හෝ බොහෝ ගණනක් පහළ වේ. ධ්යානයෙන් නැගිටින විට ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි පහළ වේ.
මන්දප්රඥයාගේ ප්රථමධ්යාන සමාපත්ති වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| තී | න | ද | ම | ප | උ | අ | ගො | ඣා | ඣා | ඣා | ඣා | ඣා | ඣා |
ධ්යානයට සමවැදී සිටින තාක් ධ්යාන සිත් පහළ වේ; ගණන නිශ්චිත නැත.
තික්ඛප්රඥයාගේ ප්රථමධ්යාන සමාපත්ති වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| තී | න | ද | ම | උ | අ | ගො | ඣා | ඣා | ඣා | ඣා | ඣා | ඣා | ඣා |
ධ්යානයට සමවැදී සිටින තාක් ධ්යාන සිත් පහළ වේ. සිත් ගණන මෙපමණ යැයි නිශ්චිතව කිව නොහැක.
ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි: ධ්යානය ලැබූ පසු හෝ ධ්යානයෙන් නැගිටින විට ධ්යානාංග එකිනෙක නැවත නැවත ප්රත්යවේක්ෂා කරන වීථි ය. මේවා කාමාවචර සුද්ධ මනොද්වාරික වීථි ය. ජවන පසක් ලැබේ. ප්රත්යවේක්ෂණ වීථිවල සිත්: මනොද්වාරාවජ්ජන (1) + කාම සෝභන ජවන දහසය (16 — මහාකුසල 8, මහාක්රියා 8) = සිත් 17. ත්රිහේතුක පෘථග්ජන සහ ශෛක්ෂ සන්තානයේ මහාකුසල ද, රහතන් වහන්සේ සන්තානයේ මහාක්රියා ද පහළ වේ.
| ධ්යාන වීථි වර්ග ගණන | |
|---|
| ධ්යාන 18 (රූපාවචර 5 + අරූපාවචර 4, කුසල/ක්රියා වශයෙන් ද්විගුණ) | වීථි 72 — ප්රථම ධ්යානය 8 (කුසල/ක්රියා 2 × ආදිකර්මික/සමාපත්ති 2 × මන්ද/තික්ඛ 2); ද්විතීය, තෘතීය, චතුර්ථ ධ්යාන 8×3 = 24; පඤ්චම රූපාවචර 1 + අරූපාවචර 4 = 5 × 8 = 40 → මුළු 72 |
|---|
| ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි | ප්රථම ධ්යානය: ධ්යානාංග 5 → 5×8 = 40; ද්විතීය: 4×8 = 32; තෘතීය: 3×8 = 24; චතුර්ථ: 2×8 = 16; පඤ්චම හා අරූප (ධ්යානාංග 2): 40×2 = 80 → මුළු 192 |
|---|
ධ්යාන වීථි — භූමි සහ පුද්ගලයන්
- ප්රථම ධ්යාන ආදිකර්මික වීථිය කාමසුගති භූමි සතෙහි ද රූපාවචර භූමි පසළොසෙහි ද පහළ වේ. කාමසුගතියේ දී ධ්යානයක් ලැබ එම ධ්යානයෙන් නොපිරිහී මරණයට පත්වුවහොත් රූපාවචර භූමියෙහි ධ්යාන විපාක ප්රතිසන්ධි සිතක් ලැබේ; ඒ බ්රහ්මයා වෙනත් අරමුණක් නොගන්නා අවස්ථාවල ධ්යානයට සමවදින්නාක් මෙන් (විපාක ධ්යාන) වෙයි.
- රූපාවචර භූමියේ ප්රථම ධ්යානය ලැබීම සඳහා නැවත පරිකර්ම සිදුකරයි; ද්විතීය ධ්යානය උපදවා බ්රහ්මලෝකයේ උපත ලද විට ප්රථම ධ්යානයෙන් පටන් නැවත පරිකර්ම කිරීමෙන් ද්විතීය ධ්යානය ලැබේ. ලෝක විනාශයෙන් පසු ප්රථම ධ්යාන භූමියේ අලුතින් බ්රහ්මයන් පහළ වන විට, ආභස්සර (ද්විතීයධ්යාන) භූමියෙන් චුත වී එහි උපදින සත්ත්වයාට එම භූමියේ උපත ලැබීම සඳහා ප්රථම ධ්යානය වැඩිය යුතු බව බ්රහ්මජාල සූත්රය සහ අට්ඨකථාව ඇසුරින් පොත දක්වයි; ආදිකර්මික වශයෙන් නොවඩන්නේ නම් කවර කුසල ධ්යානයක්වත් බ්රහ්මයන්ට පහළ නොවේ.
- සමාපජ්ජනවීථි: කාම භවයේ දී රූපාවචර සහ අරූපාවචර ධ්යාන නවය ම ලැබූ පුද්ගලයාට කාම භවයේ දී එම ධ්යාන නවයට සමවැදිය හැක. ප්රථම ධ්යාන භූමියෙහි ද ධ්යාන නවයම ලැබිය හැක. අකනිට්ඨ බ්රහ්ම ලෝකයේ ශුද්ධාවාස බ්රහ්මයෝ ද අභිඥා ඉපදවීමට සමත් බැවින් ධ්යාන නවයම උපදවයි.
- අරූපාවචර භූමි: මතු මතු අරූපභූමියට පැමිණි පුද්ගලයාට පහළ ධ්යාන ලබාගැනීමට නොහැක; පරිකර්ම කොට උපදවා ගත නොහැකි බැවින් ප්රථම අරූප භූමියෙහි රූපාවචර ධ්යාන සමාපත්තිවලට සමවදිය නොහැකි අතර අරූපධ්යාන සමාපත්තිවීථි සතර පමණක් ඉපදවිය හැකි ය. ද්විතීය අරූපභූමියේ දී ප්රථම අරූපධ්යාන සමාපත්තිය පහළ නොවේ; මතු සමාපත්තිවීථි තුන පමණි. තෘතීය අරූපභූමියේ දී සමාපත්ති දෙක පමණි; චතුර්ථ අරූපභූමියේ දී චතුර්ථ අරූපධ්යාන සමාපත්තිය පමණි.
- ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි: ත්රිහේතුක පෘථග්ජන සහ ශෛක්ෂ සන්තානයන්හි පහළ වන විට මහාකුසල වන අතර, රහතන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි පහළ වන විට මහාක්රියා වේ. ඒ ඒ ධ්යාන වීථි වලට පෙර සහ පසු භවඞ්ග සිත් සුදුසු පරිදි ඇතුළත් කළ යුතු ය.
මාර්ග වීථි
මාර්ග වීථි සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී, අර්හත් වශයෙන් සතරකි; ඒවා ධ්යානාංග වශයෙන් පඤ්චක නයෙන් (ප්රථමධ්යාන සෝවාන් මාර්ගවීථිය, ද්විතීයධ්යාන …, පඤ්චමධ්යාන …) පස බැගින් බෙදේ.
සෝවාන් මාර්ග වීථිය (ප්රථමධ්යාන) පහළ වන ආකාරය: ත්රෛභූමක සංස්කාර ධර්ම අතරින් අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්රිලක්ෂණය අතිශයෙන් ප්රකටවීමේ දී මාර්ගය ලැබෙන්නට ආසන්නයේ භවඞ්ග චලන, භවඞ්ගුපච්ඡේද, මනොද්වාරාවජ්ජන සිත් පහළ වී මන්දප්රඥයෙකුට පරිකර්ම, උපචාර, අනුලෝම, ගෝත්රභූ සතරක් ද, තික්ඛප්රඥයෙකුට උපචාර, අනුලෝම, ගෝත්රභූ තුනක් ද පහළ වී ඉන් අනතුරුව මාර්ගජවනය එකවරක් ද ඵලජවනය දෙවරක් (මන්දප්රඥ) හෝ තෙවරක් (තික්ඛප්රඥ) ද පහළ වේ. ඉන් පසු භවඞ්ග සිත් පහළ වී මාර්ගය, ඵලය, නිර්වාණය, ප්රහාණය කළ කෙලෙස්, අවශේෂ කෙලෙස් ප්රත්යවේක්ෂා කරන ප්රත්යවේක්ෂණ චිත්ත වීථි පහළ වේ.
මන්දප්රඥයාගේ සෝතාපත්ති මාර්ග වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| තී | න | ද | ම | ප | උ | අ | ගො | ම | ඵ | ඵ | භ | භ | භ |
තික්ඛප්රඥයාගේ සෝතාපත්ති මාර්ග වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| තී | න | ද | ම | උ | අ | ගො | ම | ඵ | ඵ | ඵ | භ | භ | භ |
පොත අනුව තික්ඛප්රඥයාට ඵල ජවන තුනක් ලැබේ.
තික්ඛප්රඥයාගේ මතු මාර්ග වීථිය (ගෝත්රභූ වෙනුවට වොදාන)| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| තී | න | ද | ම | උ | අ | වො | ම | ඵ | ඵ | ඵ | භ | භ | භ |
- චෝදන සිත
- සෝවාන් මාර්ග සිතට පෙර ඇති පෘථග්ජන ගෝත්රය ඉක්මවා ආර්ය ගෝත්රයට පැමිණීමට හේතු වන සිත “ගෝත්රභූ” ය (ප්රධාන වශයෙන්). මතු මාර්ගයන්ට පෙර පහළ වන ඥානය “වෝදන” (වොදාන) ය — පෘථග්ජන ගෝත්රය ඉක්මීමක් නොව, පාරිශුද්ධියට පැමිණීමක් බැවින් “චෝදන/වොදාන” යයි කියනු ලැබේ.
- ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි
- එල ජවන දෙකක් හෝ තුනක් ඉපිද භවඞ්ගයට වැටීමෙන් පසු “මම මාර්ගය ලබා ඇත” යනුවෙන් මාර්ගය, “මාර්ගයෙහි විපාක විඳිමි” යනුවෙන් ඵලය, “මේ ධර්මය අරමුණු කිරීම වශයෙන් අවබෝධ කරගතිමි” යනුවෙන් නිර්වාණය, ප්රහාණය කළ කෙලෙස්, ඉතිරි කෙලෙස් යනුවෙන් ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි පසක්. සකෘදාගාමී සහ අනාගාමී මාර්ග වීථි පසුවද වීථි පස බැගිනි. අර්හත් මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙස් ප්රහාණය වන බැවින් අවශේෂ කෙලෙස් ප්රත්යවේක්ෂා කරන වීථිය නොලැබේ; අර්හත්වයට වීථි සතරකි (4). මුළු ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි 19 කි (5×3 + 4).
ආර්යයන් වහන්සේලා මාර්ගය, ඵලය, නිර්වාණය යන තුන සියල්ල ප්රත්යවේක්ෂා කරති; නමුත් ප්රහීන කළ සහ අවශේෂ කෙලෙස් සමහර ආර්යයන්ට අරමුණු නොවේ (පොත මහානාම ශාක්ය රාජකුමාරයා ඇතුළු වුලදුක්ඛක්ඛන්ධ සූත්රය උපුටා දක්වයි).
මාර්ග සහ ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි — සිත්, අරමුණ, වස්තු, භූමි, පුද්ගලයන්
- සිත් (ප්රථමධ්යාන සෝවාන් මාර්ගවීථිය): මනොද්වාරාවජ්ජන (1), මහාකුසල සෝමනස්සසහගත ඥානසම්ප්රයුක්ත ජවන දෙක (2), සෝවාන් මාර්ග සිත (1), සෝවාන් ඵල සිත (1) = පසකි (5).
- අරමුණ: භවඞ්ග හැර සෙසු සිත් අතරින් මනොද්වාරාවජ්ජන, පරිකර්ම, අනුලෝම යන සිත් ත්රෛභූමක සංස්කාර ධර්ම (කාම, රූප, අරූප යන භූමි තුනට අයත් නාම-රූප ධර්ම) අරමුණු කරයි. ගෝත්රභූ, මාර්ග සහ ඵල සිත් නිර්වාණය අරමුණු කරයි.
- භූමි: මෙම ප්රථමධ්යාන සෝවාන් මාර්ගවීථිය කාමසුගති භූමි සත (07) සහ ශුද්ධාවාස හැර රූපභූමි දසය (10) යන භූමි 17 හි පහළ වේ (ශුද්ධාවාස සහ අරූපභූමිවල සෝවාන් වීථි නොලැබේ).
- පුද්ගලයන්: ත්රිහේතුක පෘථග්ජනයාට (මාර්ග අවස්ථාවේ සෝවාන් මාර්ගස්ථ පුද්ගලයාගේ සන්තානයේ; ඵලජවන අවස්ථාවේ සෝවාන් ඵලස්ථ පුද්ගලයාගේ සන්තානයේ) පහළ වේ.
- සකෘදාගාමී සහ අනාගාමී මාර්ගවීථි භූමි 21 ක පහළ වේ (කාමසුගති 7 + රූප 10 + අරූප 4); අර්හත් මාර්ගවීථිය ශුද්ධාවාස 5 ද ඇතුළුව පහළ වේ.
- ගණන: මාර්ගසිත් සතර ධ්යානාංග පස සමග ගත් විට සිත් විස්සකි (5×4 = 20), මන්දප්රඥ/තික්ඛප්රඥ භේදයෙන් 40. ප්රත්යවේක්ෂණ වීථි 19 සමග සෝවාන් මාර්ගය 50, සකෘදාගාමී 50, අනාගාමී 50, අර්හත් 40 — සියල්ල 190 කි.
ඵලසමාපත්ති වීථි
ඵලසමාපත්ති යනු ආර්යයන් වහන්සේලා නිර්වාණය අරමුණු කරමින් ඵලසිත්වලින් නිවන් සුව විඳීමට කැමති විට සමවදින ස්ථානයයි. සෝවාන් ඵලස්ථ පුද්ගලයා තමා ලැබූ ඵලයේ ම ඵලසමාපත්තියට සමවදී; එහි ත්රෛභූමක සංස්කාරවල අනිත්ය ආදී ස්වභාවය අතිශයෙන් ප්රකටවීමෙන් භවඞ්ගචලනාදිය පහළ වී මන්දප්රඥයෙකුට අනුලෝම ජවන සතරක් ද තික්ඛප්රඥයෙකුට අනුලෝම ජවන තුනක් ද පහළ වී, ඉන් පසු ඵල සිත් අභිප්රාය අනුව බොහෝ ගණනක් පහළ වේ. ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටි කල්හි භවඞ්ග සිත් පහළ වීමට සුදුසු පමණි.
මන්දප්රඥ ආර්යයාගේ ඵලසමාපත්ති වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| තී | න | ද | ම | අ | අ | අ | අ | ඵ | ඵ | ඵ | ඵ | ඵ | ඵ |
පොත අනුව ඵලසමාපත්තියට පෙර සිත් හතරම “අනුලෝම” ය (පරිකර්ම/ගෝත්රභූ නොවේ).
තික්ඛප්රඥ ආර්යයාගේ ඵලසමාපත්ති වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| තී | න | ද | ම | අ | අ | අ | ඵ | ඵ | ඵ | ඵ | ඵ | ඵ | ඵ |
- අනුලෝම සිත්: ඵලජවනවලට පෙර පහළ වන උපචාරසමාධි ජවන සඳහා “අනුලෝම” යන නම යෙදේ. මාර්ගවීථියේ ගෝත්රභූ සිත නිවනට නැමී නිර්වාණය අරමුණු කළාක් මෙන් ඵලසමාපත්ති වීථියේ ඵල සිතට පෙර අනුලෝම සිත නිර්වාණය අරමුණු නොකරයි — ඒවා සංස්කාර ධර්ම අරමුණු කරයි (ඵල ධර්ම මගින් නිවනට නොපැමිණෙන බැවින්).
- මාර්ගවීථියේ ඵලජවන සඳහා ඵලසමාපත්ති යන ව්යවහාරය නොපැමිණීම: මාර්ගය සමග අමිශ්රව පහළ වන ඵල ජවනයන්ට “ඵලසමාපත්ති” යයි නොකියනු ලැබේ.
- සමාපත්තියෙන් නැගීසිටීම: නියමිත කාලය අවසන් වූ පසු ඵලජවන ඉපදීම නතර වී භවඞ්ග සිත් පහළ වේ. පළමු ඵලසමාපත්තියට පෙර පහළ වන අනුලෝම සිත් මහාකුසල වන අතර, අර්හත් ඵලසමාපත්තියට පෙර ඒවා ක්රියා සිත් ය.
- ඵලසමාපත්ති වීථි මාර්ගවීථි මෙන් සතළිස්සකි (40). ඒවා කාමසුගති, රූපාවචර, අරූපාවචර භූමි තුනෙහිම පහළ වේ; ශුද්ධාවාසයේ සෝවාන්/සකෘදාගාමී ඵල නොලැබේ.
කාමජවන සහ අර්පණාවල වේදනාවන්ගේ සම්බන්ධය
සමාන ජාතික කුසල, අකුසල, ක්රියා ජවනයන්ගේ ආසේවන ප්රත්යය අනුව එක ජවනයකින් පසු එම ජාතියේම ජවනය පහළ වන විට වේදනාව ද සමාන වීම ස්වභාවික ය. අර්පණාවීථිවල ජවනවල වේදනාව පහත පරිදි වේ (ලෝකෝත්තර වීථි ද ඇතුළත්):
| ජවන වර්ගය | ජවන සිත් ගණන |
|---|
| මහාකුසල සෝමනස්ස ඥානසම්ප්රයුක්ත සිත් දෙකට අනුව | 32 (මහද්ගත කුසල සෝමනස්ස ජවන 04, මාර්ග සෝමනස්ස ජවන 16, පහළ ඵල තුනෙහි සෝමනස්ස ජවන 12) |
|---|
| මහාකුසල උපෙක්ෂා ඥානසම්ප්රයුක්ත සිත් දෙකට අනුව | 12 (මහද්ගත කුසල උපෙක්ෂා 05, මාර්ග උපෙක්ෂා 04, පහළ ඵල තුනෙහි උපෙක්ෂා 03) |
|---|
| මහාක්රියා සෝමනස්ස ඥානසම්ප්රයුක්ත සිත් දෙකට අනුව | 08 (මහද්ගත ක්රියා සෝමනස්ස 04, අර්හත් ඵල සෝමනස්ස 04) |
|---|
| මහාක්රියා උපෙක්ෂා ඥානසම්ප්රයුක්ත සිත් දෙකට අනුව | 06 (මහද්ගත ක්රියා උපෙක්ෂා 05, අර්හත් ඵල පඤ්චම ධ්යාන 01) |
|---|
අභිඤ්ඤා වීථි
“අභි (විශේෂයෙන්) ජානාතීති අභිඤ්ඤා” — සමාධියේ ශක්තිය අතිශයෙන් ප්රබල වීම හේතුවෙන් සාමාන්ය ප්රමාණය ඉක්මවා දැනගත හැකි රූපාවචර පඤ්චම ධ්යානයේ යෙදෙන ප්රඥාව අභිඤ්ඤා නම් වේ.
| අභිඤ්ඤා | අරමුණ සහ විස්තර |
|---|
| 1. සෘද්ධිවිධ (අධිට්ඨාන, මනෝමය, විකුබ්බන) | සිද්ධියට පැමිණීම; “මේ කය සිතක් මෙන් වේගවත් වේවා” ආදී අධිෂ්ඨානය — අරමුණු කරන්නේ කාය/චිත්ත/ප්රඥප්ති ආදී බොහෝ ධර්ම; අතීත, අනාගත, ප්රත්යුත්පන්න, අජ්ඣත්ත, බහිද්ධා වශයෙන් අරමුණු විවිධ වේ. |
|---|
| 2. දිබ්බසෝත | මිනිස් කනට නොඇසෙන ඉතා සියුම් සහ දුරස්ථ ශබ්ද ඇසීම — බහිද්ධා/අජ්ඣත්ත ශබ්දාරම්මණය (ප්රත්යුත්පන්න). |
|---|
| 3. පරචිත්ත විජානන (චෙතොපරිය) | අනුන්ගේ සිත් දැන ගැනීම — නාමස්කන්ධ ඇතුළු නාම ධර්ම ඉතා වැඩි වශයෙන් අරමුණු කරයි. අතීත, අනාගත, ප්රත්යුත්පන්න වශයෙන් අරමුණු කළ හැක. |
|---|
| 4. පුබ්බෙනිවාසානුස්සති | අතීත ජාතීන් සිහි කිරීම — තමන්ගේ සහ අන්යයන්ගේ අතීත ස්කන්ධ, නාම, ගෝත්ර ආදිය ප්රඥප්ති සහ නිර්වාණ යන ධර්ම වර්ග සයම අරමුණු කළ හැක. |
|---|
| 5. දිබ්බචක්ඛු | මිනිස් ඇසට නොපෙනෙන රූප දැකීම — බහිද්ධා/අජ්ඣත්ත වර්තමාන රූපාරම්මණ. |
|---|
| 6. යථාකම්මූපග ඥාණ | කර්මානුකූලව ඒ ඒ භවයට පැමිණෙන සත්ත්වයන්ගේ කර්ම දැන ගැනීම; කාමාවචර/මහද්ගත අතීත කුසල අකුසල අරමුණු වේ. |
|---|
| 7. අනාගතංස ඥාණ | අනාගතය (ඉදිරි භවයන්) පිළිබඳ දැනීම — අනාගත ධර්ම සහ ප්රඥප්ති අරමුණු කරයි. |
|---|
අභිඤ්ඤා වීථි සෘද්ධිවිධ, දිබ්බසෝත, පරචිත්තවිජානන, පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛු, යථාකම්මූපග, අනාගතංස යනුවෙන් සත් වැදෑරුම් ය. අභිඤ්ඤාව ඉපදවීම සඳහා අෂ්ටසමාපත්තිලාභී පුද්ගලයා කසිණයක් අරමුණු කරමින් රූපාවචර පඤ්චම ධ්යානයට සමවදී (පාදක ධ්යාන වීථිය); ඉන් නැගී “සතං හොමි, සතං හොමි” ආදී වශයෙන් පරිකර්ම කරන කාමජවන මනොද්වාරික වීථි (පරිකර්ම වීථිය — අධිෂ්ඨාන වීථිය) පහළ වේ; ඉන් අනතුරුව නැවත පාදක ධ්යානයට සමවදී (දෙවන පාදක ධ්යාන වීථිය); ඉන් පසු අභිඤ්ඤා වීථිය පහළ වේ.
අභිඤ්ඤා වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| තී | න | ද | ම | ප | උ | අ | ගො | අභි | භ | භ | භ | භ | භ |
- අභිඤ්ඤා සිත් ලැබෙන්නේ රූපාවචර පඤ්චම ධ්යාන සිත් ඇති බැවින් අරූප භූමියේ නොලැබේ; කාමසුගති භූමි සත සහ රූප භූමි පසළොසෙහි පමණක් ලැබේ.
- පුද්ගලයන්: ත්රිහේතුක පෘථග්ජනයා (1) සහ ඵලස්ථ සතරදෙනා (4) යන පස්දෙනාට අභිඤ්ඤා ලැබේ. රහතන් වහන්සේට ක්රියා අභිඤ්ඤා, පෘථග්ජන සහ ශෛක්ෂයන්ට කුසල අභිඤ්ඤා ලැබේ. අභිඤ්ඤාවන්ට පෙර පහළ වන ජවන උපෙක්ෂා සහගත මහාකුසල/මහාක්රියා ය. තික්ඛප්රඥයාට පරිකර්ම ජවන තුනක් ලැබේ.
- දිබ්බසෝත ආදී අභිඤ්ඤා සඳහා පරිකර්ම කරන ආකාරය හැර සෙසු වීථි සෘද්ධිවිධ අභිඤ්ඤාව සමාන වේ. (දිබ්බසෝතයට “මේ ශබ්දය දැන ගනිමි” ආදී ලෙස; පරචිත්තවිජානනයට “මේ පුද්ගලයාගේ සිත දැන ගනිමි”; පුබ්බෙනිවාසයට “පෙර තමන්ගේ ස්කන්ධ දැන ගනිමි”; දිබ්බචක්ඛුවට “මෙම රූපය දැන ගනිමි”; යථාකම්මූපගයට “මෙම පුද්ගලයාගේ අතීත කර්මය දැන ගනිමි”; අනාගතංසයට “මෙම පුද්ගලයාගේ අනාගත පක්ෂය දැන ගනිමි”.)
ලෞකික අභිඤ්ඤා සතෙන් අනාගතංස සහ යථාකම්මූපග ඥාණ දිබ්බචක්ඛු අභිඤ්ඤාවේ පරිවාර ඥාණ වන බැවින් ඇතැම් තැන්හි ලෞකික අභිඤ්ඤා පසක් ලෙස ද දැක්වේ.
නිරෝධසමාපත්ති වීථිය
නිරෝධසමාපත්තියට සමවදින්නේ අෂ්ටසමාපත්තිලාභී අනාගාමී හෝ අර්හත් පුද්ගලයා ය; “පඤ්චස්කන්ධය බරක් ම ය” යනුවෙන් ස්කන්ධ භාරය පැවැත්වීමෙන් මෙම ජීවිතයේ ම නිර්වාණ සුවය විඳිනු කැමැත්තෙන් එය සිදු කෙරේ. වීථිය: ප්රථම ධ්යානයේ සිට ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්යානය දක්වා එක් එක් ධ්යානයට සමවැදී, එයින් නැගී ඒ ඒ ධ්යානයේ ඇති සංස්කාර ධර්ම විදර්ශනා කොට, අවසානයේ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ධ්යානයට සමවැදී නිරෝධයට පැමිණේ.
මෙම සමාපත්තියට සමවැදීමට පෙර මෙම පූර්වකෘත්ය සතර සම්පූර්ණ කළ යුතු ය:
- නානාබද්ධඅවිකෝපනය — තමාගේ සිවුරු ආදී පරිෂ්කාර සමාපත්තියේ බලයෙන් නොනැසෙන සේ අධිෂ්ඨාන කිරීම.
- සංඝපටිමානනය — සංඝයා තමා අපේක්ෂා කරන විට (කැඳවීමක් ඇති විට) සමාපත්තියෙන් නැගිටීමට අධිෂ්ඨාන කිරීම.
- සත්ථුපක්කොසනය — බුදුරජාණන් වහන්සේ කැඳවූ විට නැගිටීමට අධිෂ්ඨාන කිරීම.
- අද්ධානපරිච්ඡේදය — ජීවිතයේ ආයුෂය පිරිසිඳ බැලීම; දින සතකින් මරණයට පත් නොවන බව ආයුසංස්කාර ආවර්ජනයෙන් දැන ගැනීම.
මන්දප්රඥයාගේ නිරෝධසමාපත්ති වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | | 11 | 12 |
| තී | න | ද | ම | ප | උ | අ | ගො | ඣා | ඣා | අචිත්තක කාලය | ඵ | භ |
තික්ඛප්රඥයාගේ නිරෝධසමාපත්ති වීථිය| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | | 10 | 11 |
| තී | න | ද | ම | උ | අ | ගො | ඣා | ඣා | අචිත්තක කාලය | ඵ | භ |
- නිරෝධයේ සිටින තාක් කල් සිත් පහළ නොවේ.
- මෙම වීථියේ ධ්යාන වශයෙන් පහළ වන්නේ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ධ්යානය; ධ්යාන ජවන දෙකක්. අනාගාමී ආර්යයන්ට කුසල ධ්යාන සහ ඵල සඳහා අනාගාමී ඵලය; රහතන්ට ක්රියා ධ්යාන සහ අර්හත් ඵලය. ඉන් පසු භවඞ්ග සිත් පහළ වේ (නැගී සිටීම).
- කාමසුගති සහ රූපාවචර භූමිවල පමණක් පහළ වේ (අරූප භවයේ රූප නැති බැවින් නොලැබේ). පුද්ගල වශයෙන් අනාගාමී සහ අර්හත් ආර්යයන් දෙදෙනා, මන්දප්රඥ/තික්ඛප්රඥ භේදය සහ සමාපත්ති වර්ග අනුව වීථි 8 කි (2×2×2).
- අනාගාමී සහ අර්හත් ආර්යයන්ට පමණක් සමවැදිය හැක්කේ කාමච්ඡන්ද, ව්යාපාද ආදිය අවශේෂයෙන් ප්රහාණය කළ බැවින් සමාධිය අතිශයෙන් ශක්තිමත් වන නිසා ය (සෝවාන්/සකෘදාගාමී ආර්යයන් එම කෙලෙස් සම්පූර්ණයෙන් නොනැසූ බැවින් නොහැක).
- කාමභූමියේ දී උපරිම දින සතකි (මිනිසුන්ට ආහාර ගැනීමෙන් ජීවිතය පවත්වන බැවින් දින සතකට වඩා නොපැවතිය හැක).
- නිරෝධසමාපත්තිය සඞ්ඛත ධර්මයක් ලෙස සඳහන් කළ නොහැක, එහෙත් නිෂ්පන්න ධර්මයක් ය — මෙහි වන්නේ චිත්ත චෛතසික සහ චිත්තජ රූපයන්ගේ නිරෝධය පමණි; පරමාර්ථ ධර්මයක් ලෙස විද්යමාන නොවේ.
E. මරණාසන්න සහ පරිනිර්වාණ වීථිචුතියට පෙර අවසන් වීථි
මරණාසන්න වීථි — බෙදීම
මරණාසන්න වීථි පඤ්චද්වාරික සහ මනොද්වාරික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ය. මෙම වීථිවල ප්රධාන සිත වන්නේ මරණය සිදුවන චුති සිත ය. පුරාණාචාර්යවරුන් ප්රතිසන්ධි වීථි ලෙස වෙනම වීථි නොදක්වා චුතියට අනතුරුව ලැබෙන ප්රතිසන්ධිය හා සම්බන්ධ සිත් මෙයට ම එක්කොට දක්වා ඇත.
| වර්ගය | ආකාර |
|---|
| පඤ්චද්වාරික මරණාසන්න (චක්ඛුද්වාරික ආදී පස) | ජවනයට පසු චුතිය • ජවනයට පසු භවඞ්ගය ලැබ චුතිය • තදාරම්මණයට පසු චුතිය • තදාරම්මණයට පසු භවඞ්ගය ලැබ චුතිය |
|---|
| මනොද්වාරික මරණාසන්න — කාමභවයෙන් චුතව කාමභවයේ ප්රතිසන්ධි ලබන පෘථග්ජන/ශෛක්ෂ | ජවනය → චුතිය • ජවනය → භවඞ්ගය → චුතිය • තදාරම්මණය → චුතිය • තදාරම්මණය → භවඞ්ගය → චුතිය |
|---|
| මනොද්වාරික මරණාසන්න — කාමභවයෙන් චුතව වෙනත් භූමියක ප්රතිසන්ධි ලබන/වෙනත් භූමියකින් කාමභවයට | ජවනය → චුතිය • ජවනය → භවඞ්ගය → චුතිය (තදාරම්මණ නොලැබේ) |
|---|
| රහතන් වහන්සේලා (පරිනිර්වාණ) | ධ්යාන සමනන්තර • ප්රත්යවේක්ෂණ සමනන්තර • අභිඤ්ඤා සමනන්තර • ජීවිතසමසීසී |
|---|
පඤ්චද්වාරික මරණාසන්න වීථිය
මරණාසන්න අවස්ථාවේ දී ඥාති මිත්රාදීන් විසින් එළවනු ලැබූ හෝ ඉබේම ආ රූපාරම්මණයක් අතීත භවඞ්ග එකක් ඉක්මවා චක්ඛුප්රසාදයෙහි ආපාතගත වී භවඞ්ග චලන, භවඞ්ගුපච්ඡේද, පඤ්චද්වාරාවජ්ජන, චක්ඛුවිඤ්ඤාණ, සම්පටිච්ඡන, සන්තීරණ, වොට්ඨබ්බන, මරණාසන්න ජවන පස, චුති, ප්රතිසන්ධි, භවඞ්ග සිත් පසළොසක් හෝ දහසයක්, මනොද්වාරාවජ්ජන, භවනිකන්තික ලෝභජවන සත්වරක් පහළ වේ.
චක්ඛුද්වාරික මරණාසන්න වීථි | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
|---|
| 1 | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | චු | ප්ර | භ | භ | |
|---|
| 2 | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ | චු | ප්ර | භ | |
|---|
| 3 | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ත | ත | චු | ප්ර | |
|---|
| 4 | තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ත | ත | භ | චු | ප්ර |
|---|
1 — ජවනයට අනතුරුව චුතිය; 2 — ජවනයෙන් පසු භවඞ්ගය ලැබී චුතිය; 3 — තදාරම්මණයට අනතුරුව චුතිය; 4 — තදාරම්මණයෙන් පසු භවඞ්ගය ලැබී චුතිය. මරණාසන්නයේ ජවන පසක් පමණි.
චුතියෙන් පසු අභිනව භවයේ සිත් (වීථි සටහන 29)| ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| තී | න | ද | ප | ච | ස | ණ | වො | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | චු | ප්ර | භවඞ්ග 15/16 | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ |
ප්ර = ප්රතිසන්ධි. භවඞ්ග 15 ක් හෝ 16 කට පසු මනොද්වාරාවජ්ජනය සහ භවනිකන්තික ලෝභ ජවන සත පහළ වේ.
- මේ සටහනේ අවස්ථා දෙකක් දැක්වේ: කාමජවන ලැබීම, කාමාවචර සත්ත්වයෙකු වීම, කාමාවචර රූපාරම්මණයක් ලැබීම යන කරුණු පැවතිය දී තදාරම්මණ සිත් පහළ නොවී කර්මජ රූපයන් නිරුද්ධ වන විට ද චුතිය සිදුවීම පළමුවැන්න; දෙවැන්න — උපෙක්ෂා සහගත ප්රතිසන්ධිකයෙකුට අතිඉෂ්ටාරම්මණයක් ද්වේෂ මූල ජවන පහළ වූ විට තදාරම්මණ නොවී චුතියට පත්වීම ය.
- ජවනයට අනතුරුව භවඞ්ගය ලැබී චුතිය සිදුවන වීථියේ කර්මජ රූපයන්ගේ නිරුද්ධවීම දක්වා භවඞ්ග සිත් එකක් හෝ දෙතුන් වරක් පහළවීමට අවකාශ ඇත. සෝමනස්ස ප්රතිසන්ධිකයෙකුට ද්වේෂ ජවන පහළ වුවහොත් ආගන්තුක භවඞ්ගය ලැබීම ද මෙම වීථිවලට ඇතුළත් ය. අතිමහන්ත පමණක් නොව ජවනයට අනතුරුව චුතිය සිදුවන අවස්ථාවේ දී මහන්තාරම්මණ වීථි ද මෙයට ඇතුළත් ය.
- ලැබෙන සිත්
- පඤ්චද්වාර මරණාසන්න වීථියේ දී ක්රියා ජවන නවය (මහාක්රියා 8 + හසිතුප්පාද) හැර කාමාවචර සිත් හතළිස්පහක් (45) ලැබේ. ක්රියා ජවන පහළ වන්නේ රහතන් වහන්සේගේ සන්තානයේ ය; රහතන්ගේ චුතිය පඤ්චද්වාරික වීථිවලින් සිදු නොවේ.
- අරමුණ
- පෙර ජන්මයේ භවඞ්ග සහ චුති සිත් සාමාන්ය පරිදි පෙර භවයේ මරණාසන්න ජවනයන් ගත් කර්ම, කර්ම නිමිත්ත, ගති නිමිත්ත යන තුන අතුරෙන් එකක් අරමුණු කරයි. භවඞ්ග සහ චුති සිත් හැර පඤ්චද්වාරාවජ්ජනයේ සිට තදාරම්මණය දක්වා වීථිසිත් වර්තමාන රූප ආදී පඤ්චාරම්මණයන් — කර්ම නිමිත්ත — අරමුණු කරයි (පඤ්චද්වාරයේ කර්ම ලෙස ගත්තේ වර්තමාන කර්ම නිමිත්තය; “වර්තමාන රූප ආදී පඤ්චාරම්මණයන් යන කර්ම නිමිති අරමුණු කරයි”).
- ප්රතිසන්ධි සහ භවඞ්ග
- අභිනව භවයේ පහළ වන ප්රතිසන්ධි සහ භවඞ්ග සිත් වලට කර්ම නිමිත්ත අරමුණු වේ; ඒ සඳහා චුතිසිතට අනතුරුව ඉපදෙන ප්රතිසන්ධිය පෙර චුතියේ අරමුණ ම ගනී (කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත).
- භවනිකන්තික ලෝභජවන
- අභිනව භවයේ භවඞ්ග සිත් පසළොසකට හෝ දහසයකට පසුව පහළ වන ලෝභ ජවන, පළමු ප්රතිසන්ධි සිතේ ස්කන්ධ සහ කර්මජ රූප කෙරෙහි ඇති “නිකන්ති” (දැඩි ආශාව) ය. “භවනිකන්තිකලෝභය” යනු එම භවය අරමුණු කරමින් පහළ වන ලෝභ ජවනයයි — අපාය හෝ නරක ජන්මය වුවද උත්පත්තියට කැමති ආශාව.
පඤ්චද්වාරික මරණාසන්න — වස්තු, භූමි, පුද්ගලයන්
- නිශ්රය වස්තු: චුති සිතට පෙර සිත් දහහත්වන සිතේ ස්ථිතික්ෂණයේ පටන් කර්මජ රූප නූපදී. එබැවින් ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණයන් නිශ්රය කරගනුයේ එම ක්ෂණයේ හෝ ඊට පෙර පහළ වී ස්ථිතියට පැමිණි පඤ්ච වස්තුවකි. හදය වස්තුව: සාමාන්යයෙන් ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණ හැර සිත් නිශ්රය කරන්නේ තමන්ට පෙර පෙර සිත සමග එකට උපදුනු හදය වස්තුවකි (මෙහිදී චුතිසිතේ සිට දහහත්වන සිතේ ස්ථිතික්ෂණයේ දී පහළ වූ හදය වස්තුරූපයකි). අභිනව භවයේ ප්රතිසන්ධි සිතට නිශ්රය වන හදය වස්තුව ප්රතිසන්ධි සිත සමග උපන් (සහජාත) හදයයි.
- භූමි: කාමභූමියෙන් චුතව කාමභූමියෙහි ප්රතිසන්ධි ගන්නා පුද්ගලයා සහ රූපභූමියෙන් චුතව කාමභූමියෙහි ප්රතිසන්ධි ගන්නා පුද්ගලයා සඳහා මෙම පඤ්චද්වාරික මරණාසන්න වීථි පහළ වන බැවින් පූර්ව භවය සඳහා කාමාවචර සහ රූපාවචර භූමි ලැබේ (රූපභූමියෙන් චුතවීමේ දී ඝාන, ජිව්හා, කාය වීථි නොලැබේ; තදාරම්මණයන් ද නොලැබේ).
- පුද්ගලයන්: අනාගාමී සහ අර්හත් පුද්ගලයන්ට කාමභූමියේ ප්රතිසන්ධියක් නොලැබෙන බැවින් පෘථග්ජන තිදෙනා (සහේතුක, සුගති අහේතුක, දුගති අහේතුක) සහ සෝවාන්, සකෘදාගාමී පුද්ගලයන් සඳහා මෙම පඤ්චද්වාරික මරණාසන්න වීථි ලැබේ.
මනොද්වාරික මරණාසන්න වීථි — පෘථග්ජන සහ ශෛක්ෂයන්ගේ
පෘථග්ජන සහ ශෛක්ෂ පුද්ගලයන්ගේ මරණාසන්න වීථි කාමභවයෙන් චුතව කාමභවයේ ප්රතිසන්ධි ලබන පුද්ගලයාගේ (ජවනයට අනතුරුව චුතිය, ජවනයට අනතුරුව භවඞ්ගය ලැබී චුතිය, තදාරම්මණයට අනතුරුව චුතිය, තදාරම්මණයට අනතුරුව භවඞ්ගය ලැබී චුතිය) වශයෙන් සතරකි; කාමභූමියෙන් චුතව වෙනත් භූමියක ප්රතිසන්ධිය ලබයි නම් හෝ වෙනත් භූමියකින් චුතව කාමභූමියක ප්රතිසන්ධිය ලබයි නම් එම පුද්ගලයන් සඳහා ජවනයට අනතුරුව චුතිය, ජවනයට අනතුරුව භවඞ්ගය ලැබී චුතිය සිදුවන වීථි දෙකකි.
- කාමභූමියෙන් චුතව කාමභූමියෙහි ම උපත ලබන්නාට කාමජවන, විභූතාරම්මණ යන කරුණු තදාරම්මණය ලැබීමට හේතු වේ; අවිභූතාරම්මණයක් වීම හෝ විභූත කාමාවචර ආරම්මණයක් චුතියට ඉතා ආසන්න කාලයේ දී ආපාතගත වීම නිසා තදාරම්මණයන් නොලැබෙන වීථි ද ඇත. එබැවින් වීථි වර්ග සතරක් පමණක් ලැබීමට සුදුසු වේ.
- කාමභූමියෙන් චුතව වෙනත් භූමියක ප්රතිසන්ධි ගන්නා පුද්ගලයෙකුට කාමාවචර ජවනයක් වීම, කාමාවචර සත්ත්වයෙකු වීම යන කරුණු සම්පූර්ණ වුවත් රූපාවචර ප්රතිසන්ධියක් ලබන්නේ නම් ඔවුන්ට කර්ම නිමිත්තක් අරමුණු වේ. අරූපාවචර ප්රතිසන්ධියක් ලබන්නේ නම් ඔවුන්ට ප්රඥප්ති හෝ මහද්ගත සිතක් අරමුණු වේ. එබැවින් රූපාවචර හෝ අරූපාවචර භවයේ මතු උපදින්නා වූ කාමාවචර සත්ත්වයෙකුට තදාරම්මණ සිත් පහළ නොවේ.
මනොද්වාරික මරණාසන්න වීථි | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo | ooo |
|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
|---|
| 1 | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | චු | | | |
|---|
| 2 | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | භ | චු | | |
|---|
| 3 | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ත | ත | චු | |
|---|
| 4 | න | ද | ම | ජ | ජ | ජ | ජ | ජ | ත | ත | භ | චු |
|---|
කාමභවයෙන් චුතව කාමභවයේ උපදින පෘථග්ජන/ශෛක්ෂයන්ට වීථි සතරම; අන් භූමිවල ප්රතිසන්ධිය ලබන්නන්ට 1 සහ 2 පමණි.
- සිත්
- රහතන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණ වීථි හැර සෙසු මනොද්වාර මරණාසන්න වීථිවල ලැබෙන වීථිසිත් වනුයේ ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණ (10), මනොධාතු ත්රිකය (03), රහතන් වහන්සේගේ සන්තානයේ පහළ වන ක්රියා ජවන නවය (09) යන සිත් දෙවිස්ස (22) හැර කාමාවචර සිත් තිස්දෙක (32) ය.
- අරමුණ
- අතීත, වර්තමාන, අනාගත, කාමාවචර, මහද්ගත, ප්රඥප්ති යන අරමුණු මෙම සිත්වලින් කෙරේ. වර්තමාන කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත අරමුණු කිරීමේ දී ජවනයට අනතුරුව චුතිය වුවහොත් අතීත භවඞ්ගයේ පටන් ගණන් කොට චුතිය දක්වා චිත්තක්ෂණ දසයක් ලැබේ. ප්රතිසන්ධි සහ භවඞ්ග සිත් අතීත රූපාරම්මණය නොගනී; අරමුණ කර්මය, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත ය.
- වස්තු
- පඤ්චද්වාරික මරණාසන්න වීථිවල දැක්වූ ආකාරයට වස්තු දැක්විය යුතු ය. අරූප භවයෙහි වස්තු නොලැබේ.
- භූමි සහ පුද්ගලයන්
- භූමි වශයෙන් අසඤ්ඤසත්ත භවය හැර සෙසු භූමි තිස්එක ලැබේ (අසඤ්ඤසත්ත භූමියෙන් රූප වශයෙන් චුත වේ). පුද්ගල වශයෙන් රහතන් වහන්සේ හැර පෘථග්ජනයන් සතරදෙනා සහ ඵලස්ථ තිදෙනා ලැබේ.
ඒ ඒ භූමීන්හි මරණාසන්න වීථි සඳහා ලැබෙන භවඞ්ග සහ ප්රතිසන්ධි සිත්
- අහේතුක චුති දෙක (02) සහ ද්විහේතුක චුති තුන (03) යන මේ පසට අනතුරුව කාමාවචර ප්රතිසන්ධි දසය (10) ලැබේ. අහේතුක/ද්විහේතුක පුද්ගලයෙක් ධ්යාන ඉපදවිය නොහැකි බැවින් කාමාවචර භූමියෙහි පමණක් අහේතුක ප්රතිසන්ධි දෙක (2), මහාවිපාක අට (8) යන ප්රතිසන්ධි විපාක සිත් අතරින් එකක් පහළ වේ; එබැවින් අදාළ මරණාසන්න වීථියේ අතීත භවඞ්ගයන් අතරින් අහේතුක, ද්විහේතුක භවඞ්ග එකක් පහළ වේ.
- ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ත්රිහේතුක කාමාවචර චුති සතරට (04) අනතුරුව කාමාවචර ත්රිහේතුක ප්රතිසන්ධි සතර (04), රූපාවචර සහ අරූපාවචර ප්රතිසන්ධි නවය (09) යන ත්රිහේතුක ප්රතිසන්ධි දහතුන (13) ලැබේ.
- ධ්යාන ඉපදවිය නොහැකි බැවින් අසඤ්ඤසත්වයේ චුතියට අනතුරුව සෙසු රූප සහ අරූප භූමිවල ප්රතිසන්ධියක් නොලැබේ; කාමාවචර ත්රිහේතුක ප්රතිසන්ධියක් ද නොලැබේ. එබැවින් අසඤ්ඤසත්වයේ චුතියට අනතුරුව කාමාවචර ද්විහේතුක සහ ත්රිහේතුක ප්රතිසන්ධි අට (08) ලැබේ.
- වේහප්ඵල භූමි දක්වා රූපාවචර භූමි දසයෙන් චුත වන පෘථග්ජනයාගේ චුතියට අනතුරුව, එනම් රූපාවචර විපාක පසට (05) අනතුරුව මහාවිපාක අට (08), මහද්ගත විපාක නවය (09) යන සහේතුක විපාක සිත් දහ සතක් (17) ලැබේ.
- සුභකිණ්හයට පහළින් ඇති රූපභූමි නවයෙන් ආර්යයන් වහන්සේලාගේ චුතියට අනතුරුව පඤ්චම ධ්යාන හැර රූපාවචර විපාකයන්ට (ඉහළ භූමිවල ඉපදිය හැකි හෙයින් ද) අනතුරුව තමාගේ භූමියේ නැවත ඉපදීම හේතුවෙන් තමන්ගේ ප්රතිසන්ධි සිත සහ මතු රූපාවචර සහ අරූපාවචර ප්රතිසන්ධි නවය (09) ලැබේ. ආර්යයන් වහන්සේලා පහළ භූමීන්හි ප්රතිසන්ධිය නොලබන බැවිනි.
- වේහප්ඵලයේ ආර්යයන් වහන්සේලා චුතියෙන් අනතුරුව වෙනත් භූමියක උපත නොලැබේ; ශුද්ධාවාසයේ උපන් අනාගාමීන් නැවත පහළ භවයකට නොපැමිණෙන බැවින් ශුද්ධාවාස පඤ්චම ධ්යාන ප්රතිසන්ධියක් ලබත්; අකනිට්ඨ භවයෙන් චුත වී ප්රතිසන්ධියක් ලබන්නෙක් නොමැත; ඒකාන්තයෙන් ම රහතන් වහන්සේලා චුත වේ.
- අරූපභූමිවලින් චුත වන පෘථග්ජනයෝ එම භූමියේ නැවත නූපදිත්; මතු මතු අරූපභූමියක හෝ කාමභූමියක උපත ලබත්. කාමභූමියේ දී ත්රිහේතුක ප්රතිසන්ධියක් ලබත්. එබැවින් කාමාවචර ත්රිහේතුක ප්රතිසන්ධි සතර (04) සහ අරූපාවචර ප්රතිසන්ධි සතර (04) යන ප්රතිසන්ධි අට (08) ලැබේ.
පරිනිර්වාණ වීථි
පරිනිර්වාණ වීථි කාමජවන මනොද්වාරික මරණාසන්න වීථිවල දක්වන ආකාරයට චුති ආදී සිවුවැදෑරුම් ය: ධ්යාන සමනන්තර, ප්රත්යවේක්ෂණ සමනන්තර, අභිඤ්ඤා සමනන්තර, ජීවිතසමසීසී. පරිනිර්වාණ වීථිය ධ්යාන නොලබන ශුෂ්ක විදර්ශක රහතන් වහන්සේට ද, ධ්යානලාභී රහතන් වහන්සේ නමක් වුවද ධ්යානයකට නොසමවදින්නේ නම් මෙම මනොද්වාරික කාමාවචර වීථි අවසානයේ දී පරිනිර්වාණය සිදුවේ. අරමුණ වශයෙන් මනොද්වාරාවජ්ජන, ජවන, තදාරම්මණ ආදී සිත් සෙසු මරණාසන්න වීථිවල මෙන් කර්ම, කර්ම නිමිත්ත, ගති නිමිත්ත යන තුනෙන් එකක් අරමුණු කරයි; අවසාන චුතියට අරමුණු වන්නේ රහතන් වහන්සේගේ ජීවිතයේ ප්රතිසන්ධි ගැනීමේ දී අරමුණු කළ කර්ම, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්තයි.
- ධ්යාන සමනන්තර වීථිය
- ධ්යානයකට සමවැදී ඒ ධ්යානයෙන් නැගී චුතිය සිදුවන වීථි ය. කාමසුගතියේ, රූපභූමියේ සහ අරූපභූමියේ ලැබේ. ධ්යාන ජවන ක්රියා ජවන නවය සමග යෙදූ විට (චුතිය) සිදුවන වීථි දහඅටක් (18); මන්ද/තික්ඛ වශයෙන් වීථි තිස්හයකි (2×9×2 = 36).
- ප්රත්යවේක්ෂණ සමනන්තර වීථිය
- ප්රත්යවේක්ෂණ වීථිවලදී ජවන ලබන්නේ කාමාවචර (ක්රියා) ජවන පමණි; මරණාසන්න කාලය බැවින් ජවනවාර එකක් පමණක් ලැබේ. ධ්යාන සමනන්තරයේ මෙන් කාමසුගතිභූමි, රූපාවචර, අරූපාවචර භූමීන්හි සුදුසු පරිදි ලැබේ. ධ්යානාංග වශයෙන් වීථි: ප්රථම ධ්යානයට පසු 10 (2×5), ද්විතීයට 8, තෘතීයට 6, චතුර්ථ සහ පඤ්චම ධ්යානයට 4 බැගින්; මුළු වීථි 32 කි (10+8+6+4+4).
- අභිඤ්ඤා සමනන්තර වීථිය
- සෘද්ධිවිධ අභිඤ්ඤාවට අනතුරුව චුතිය සිදුවන වීථි; වීථි දෙවර්ගයක් (ජවනයට අනතුරුව චුතිය / ජවනයට අනතුරුව භවඞ්ගය ලැබ චුතිය) තික්ඛප්රඥ හා මන්දප්රඥ වශයෙන් සතරකි. කාමසුගතියේ සහ රූපභූමියේ රහතන් වහන්සේලාට ලැබේ; අරූප භූමියේ අෂ්ටසමාපත්තිවලට සමවැදීමක් නොමැති බැවින් අභිඤ්ඤාද නොමැත.
- ජීවිතසමසීසී වීථිය
- ක්ලේශයන්ගේ ප්රධාන වන අවිද්යාව ශීර්ෂයකට ද, සංසාර වෘත්ත දුක්ඛය සඳහා ජීවිතින්ද්රිය ශීර්ෂයකට ද උපමා කොට ඇත. අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්යාව නැසීමෙන් පසු ජීවිතේන්ද්රිය සන්තතිය සිඳුණු පසු සංසාර වෘත්ත දුක්ඛය නැතිවේ. අර්හත් මාර්ගය ඉපදීමෙන් අනතුරුව එලජවන දෙක හෝ තුනක් පහළ වී එම මාර්ගයම ප්රත්යවේක්ෂා කරන වීථි පහළ වූ පසුම පරිනිර්වාණය සිදුවේ; පරිනිර්වාණය සිදුවන චුති අවස්ථාවේ දී ජීවිතින්ද්රියේ නිරෝධය ද සිදුවේ. අවිද්යාව නිරුද්ධ වන වාරයේදීම ජීවිතින්ද්රියද නිරුද්ධ වන බැවින් චිත්ත “වාරයක්” (එක් වාරයක්) වශයෙන් සමාන වේ. මෙබඳු පුද්ගලයන් “ජීවිතසමසීසී” නම් වේ.
මෙම වීථිය කාමභූමියේ පමණක් ලැබේ. මෙම ජීවිතසමසීසී වීථියේ ජවනයට අනතුරුව භවඞ්ගය ලැබ චුතිය ලැබෙන්නාවූ වීථියක් ද ඇත. ඉරියාපථසමසීසී, රෝගසමසීසී යනුවෙන් පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු පිළිබඳව අට්ඨකථාවෙහි ඇත්තේ නමුදු මෙම මරණාසන්න වීථිය සමග අදාළ නොවේ. චිත්තවීථි සඞ්ග්රහය මෙසේ කොටස් අටකින් දක්වා ඇත: 1) පඤ්චද්වාරික 2) කාමජවන මනොද්වාරික 3) ධ්යාන 4) මාර්ග 5) ඵලසමාපත්ති 6) අභිඤ්ඤා 7) නිරෝධසමාපත්ති 8) මරණාසන්න වීථි.
F. රූපවීථිරූප කලාප පහළ වන ආකාරය
රූපවීථි — රූප සන්තතිය
අභිධම්මත්ථ සඞ්ග්රහයේ දැක්වෙන “ඉච්චේවං පටිසන්ධිමුපාදාය කම්මසමුට්ඨානං, දුතියචිත්තමුපාදාය චිත්තසමුට්ඨානං, ඨීතිකාලමුපාදාය උතුසමුට්ඨානං, ඔජාඵරණමුපාදාය ආහාරසමුට්ඨානඤ්චාති චතුසමුට්ඨානරූපකලාපසන්තති කාමලොකෙ දීපජාලා විය නදීසොතො විය යාවතායුකමබ්භොච්ඡින්නා පවත්තති” යන පාඨයට අනුව කර්ම, චිත්ත, ඍතු, ආහාර යන හේතු සතරෙන් හටගන්නා වූ රූප කලාප සන්තතියට රූපවීථි යැයි කියනු ලැබේ. එය කාමාවචර පුද්ගලයාගේ සහ රූපාවචර පුද්ගලයාගේ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ය; කාමාවචරය ද ගබ්භසෙය්යක (මව් කුස උපදින), සංසේදජ සහ ඕපපාතික වශයෙන් බෙදේ. පොත ගබ්භසෙය්යක පුද්ගලයාගේ රූප කලාප දක්වයි.
- කර්මජ රූපකලාප
- පටිසන්ධි සිතේ උත්පාද ක්ෂණයේ දී කායදසක, භාවදසක, වත්ථුදසක යන කලාප තුන පහළ වේ. ස්ථිති සහ භඞ්ග ක්ෂණවලදී ද එම කලාප තුන බැගින් පහළ වේ; මේ ආකාරයෙන් ක්ෂණයක් පාසා කලාප තුන බැගින් වැඩි වේ. රූපයේ ආයුෂ අනුව ස්ථිර වූ කල ක්ෂණ 51 ක් පසු කර්මජ රූපකලාප 153 ක් ඇත (උත්පාද ක්ෂණයේ 3, ස්ථිති ක්ෂණයේ 147, භඞ්ග ක්ෂණයේ 3). එයට ජීවිතනවක කලාපය එක් වී කලාප 204 ක් වේ.
- චිත්තජ රූපකලාප
- පටිසන්ධියෙන් අනතුරුව පළමු භවඞ්ග සිතෙන් පටන් සිතක් උපදින වාරයක් පාසා චිත්තජ රූප කලාපයක් පහළ වේ. එක් චිත්තක්ෂණයක් පාසා කලාපයක් බැගින් උපදින අතර, චිත්තක්ෂණ 17 දක්වා වැඩි වී පසුව එම සංඛ්යාවේම පවතී (උපරිම 17).
- ඍතුජ රූපකලාප
- පටිසන්ධි සිතේ ස්ථිතික්ෂණයේ සිට කර්මජ රූපයන් සමග උපන් තේජෝ ධාතුව නිසා ඍතුජ කලාප පහළ වේ (කලාපයෙන් කලාපයක්, ඒවායින් ද තවත් ඍතුජ රූප). චිත්තජ කලාපවල ඇති තේජෝ ධාතුවද ඍතුජ රූප උපදවයි.
- ආහාරජ රූපකලාප
- ආහාර ගත් විට ඔජාව ශරීරයේ පැතිරීමෙන් පසු ස්ථිති ක්ෂණයට පැමිණ ආහාරජ රූපකලාප පහළ කරයි (ආහාරජ රූප ප්රථමයෙන් පහළ වී ස්ථිතියට පැමිණි පසු ඍතුජ රූප පහළ කරයි).
එක් එක් රූප සමූහයේ උපරිම ගණන් (පොතේ රූපවීථි සටහන් අනුව):
| අවස්ථාව | කර්මජ | චිත්තජ | ආහාරජ | ඍතුජ | මුළු |
|---|
| පටිසන්ධියෙන් පසු (මුල් ක්ෂණ 18) — රූපවීථි සටහන 01 | 153 | 17 | — | 170 | 340 |
|---|
| ජීවිතනවක කලාප එක් වූ විට — සටහන 02 | 204 | 17 | — | 221 | 442 |
|---|
| ආහාරජ රූප ද එක් වූ විට (කාමලෝකයේ) — සටහන 03 | 204 | 17 | 51 | 272 | 544 |
|---|
| චක්ඛු, සෝත, ඝාන, ජිව්හා යන ප්රසාද රූප සතර ද පහළ වූ විට — සටහන 04 | 408 | 17 | 51 | 476 | 952 |
|---|
| ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණ අවස්ථාව (චිත්තජ 16) — සටහන 05 | 408 | 16 | 51 | 475 | 950 |
|---|
ප්රසාද රූප සතර පහළ වීමට පෙර කර්මජ කලාප 204 ක් වූයේ, ජීවිතනවක කලාපයක් පාසා ක්ෂණයක් ගැනීමෙනි. එබැවින් චක්ඛු ආදී ප්රසාද රූප සතර වැඩි වූ කල්හි මුළු රූප ගණන 952 දක්වා වැඩි වේ.
රූපවීථි — නිරෝධසමාපත්ති සහ මරණාසන්න අවස්ථාවල
- නිරෝධසමාපත්තියට සමවදින අවස්ථාවේ සිතක් නොමැති බැවින් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ජවනයේ භඞ්ගක්ෂණයේ දී චිත්තජ රූප (17) දහහතක් ඇත. ඉන් අනතුරුව එක් චිත්තක්ෂණයක් පාසා චිත්තජ රූපකලාප එක බැගින් අඩු වී නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙන් අනතුරුව දසවන චිත්තක්ෂණයේ දී චිත්තජ රූපයන් සියල්ල නිරුද්ධ වේ (සටහන 06). සමාපත්තියෙන් නැගිටින කාලයේ දී අනාගාමී ඵලයේ හෝ අර්හත් ඵලයේ සිට කලාපය බැගින් වැඩි වී නැවත චිත්තජ රූප (17) දහහතක් දක්වා වැඩේ. ඍතුජ රූපයන් ද මෙම චිත්තජ රූපවලට අනුව අඩුවීම ද වැඩිවීම ද සිදුවේ. කර්මජ රූපයන් මරණාසන්න කාලයට යන තෙක් වෙනසක් නොවේ.
- මරණාසන්න කාලයේ: කර්මජ, චිත්තජ, ආහාරජ රූප සන්තතිය “චතුසමුට්ඨාන රූපකලාපසන්තති කාමලොකෙ දීපජාලාව විය නදීසොතො විය” යනුවෙන් වදාළ සේක. චුති සිතට පෙර (17) දහහත්වන සිතේ ස්ථිතික්ෂණයේ සිට කර්මජ රූපයන් පහළ නොවන බැවින්, රූප කලාප අට බැගින් අඩු වී චුති සිතේ භඞ්ගක්ෂණයේ දී කර්මජ රූපයන් සියල්ල නිරුද්ධ වේ (සටහන 07: චුති සිතට පෙර සිත් 17 දී කර්මජ කලාප 408 සිට 8 බැගින් අඩුවෙමින් චුති ක්ෂණයේ 08 දක්වා). චිත්තජ රූප පහළ නොවන බැවින් නිරුද්ධ වීමෙන් අඩු වී, චුති සිතේ කුඩා චිත්තක්ෂණ 51 න් පසු චිත්තජ රූප සියල්ල නිරුද්ධ වේ. ආහාරජ රූප චුති සිතේ භඞ්ගක්ෂණය දක්වා උපදින බැවින් චුති සිතෙන් කුඩා චිත්තක්ෂණ පණසක් (50) දක්වා පවතී. ඍතුජ රූප “යාවතකළෙබරසඞ්ඛාතා පවත්තන්ති” යන පාඨයට අනුව මෘත ශරීරයෙහි පවතී.
- සංසේදජ සහ ඕපපාතික සත්ත්වයන්ගේ රූපකලාප සන්තතිය ද මෙම ක්රමයට අනුව පැහැදිලි කරගත හැක.
මූලාශ්රය: අභිධර්ම චිත්තවීථි විනිශ්චය — පූජ්ය කඩුවෙල අතුලඥාණ හිමි සම්පාදිත (පළමු මුද්රණය 2026 ජුනි; ISBN 978-624-6357-14-6; ථෙරවාද ප්රකාශන සමිතිය, සද්ධාතිස්සාරාම මහාවිහාරය, කටුකැලියාව, අනුරාධපුරය). මෙම කොටස එම ග්රන්ථය ඇසුරින් සංක්ෂිප්ත ලෙස සකස් කළ සටහනකි; වීථි රූපසටහන් මෙහි නැවත සකස් කර ඇත. සම්පූර්ණ විස්තර, රූපසටහන් සහ පාලි පාඨ සඳහා ග්රන්ථය බලන්න.