අභිධර්ම චිත්ත විභාගය

සතර පරමාර්ථ ධර්ම අතුරෙන් පළමුවැන්න

සිත් 89 / 121

“චින්තෙතීති චිත්තං, ආරම්මණං විජානාතීති අත්ථො.”(අභි.සං)

අරමුණ සිතන්නේ ය, එනම් අරමුණ දැන ගන්නේ ය යන අර්ථයෙන් චිත්ත නම් වේ.

හැඳින්වීම

පරමාර්ථ සතර අතුරෙන් චිත්තය යනු දැනීම ය. සිතය කියනුයේ ද එයට ය. ඇස, කන, නාසය, දිව, කය යන මේ ඉන්ද්‍රිය පස නිසාත්, ශුද්ධ මනෝද්වාරය නිසාත් ඒ දැනීම ඇති වේ. ඇස නිසා ඇති වන දැනීමට දැකීමය යි ද, කන නිසා ඇති වන දැනීමට ඇසීම යයි ද කියති. දැකීම පෙනීම කල්පනා වීම අදහස් පහළ වීම යන මේ වචනවලින් කියැවෙන්නේ චිත්තය හෙවත් සිත ය.

දැනෙන දේවලට අරමුණ යයි කියනු ලැබේ. අරමුණක සම්බන්ධයක් නැතිව කිසි කලෙක සිතක් ඇති නොවේ. බෙරයකට ගසන කල්හි වදින පහරින් වෙන වෙන ම බෙර හඬ ඇති වන්නාක් මෙන් ඉන්ද්‍රියයන්හි අරමුණු ගැටෙන කල්හි ඒවා සම්බන්ධයෙන් වෙන වෙන ම සිත් ඇති වේ.

ඒ දැනීම් සියල්ල ම ක්‍රියාවෝ ය. එබැවින් ඇති වන සිත් සියල්ල ම එකෙණෙහි ම නැති වේ. දැනීම් මාත්‍රය ම චිත්තය හෙවත් සිත බව මතක තබා ගත යුතුය. (අභි,ච)

චිත්ත නිර්වචන පාලි පාඨය

"චින්‌තෙතීති චිත්‌තං, ආරම්‌මණං විජානාතීති අත්‌ථො. යථාහ ‘‘විසයවිජානනලක්‌ඛණං චිත්‌ත’’න්‌ති (ධ. ස. අට්‌ඨ. 1 ධම්‌මුදෙසවාරඵස්‌සපඤ්‌චමකරාසිවණ්‌ණනා). සතිපි හි නිස්‌සයසමනන්‌තරාදිපච්‌චයෙන විනා ආරම්‌මණෙන චිත්‌තමුප්‌පජ්‌ජතීති තස්‌ස තංලක්‌ඛණතා වුත්‌තා, එතෙන නිරාරම්‌මණවාදිමතං පටික්‌ඛිත්‌තං හොති. චින්‌තෙන්‌ති වා එතෙන කරණභූතෙන සම්‌පයුත්‌තධම්‌මාති චිත්‌තං. අථ වා චින්‌තනමත්‌තං චිත්‌තං. යථාපච්‌චයං හි පවත්‌තිමත්‌තමෙව යදිදං සභාවධම්‌මො නාම. එවඤ්‌ච කත්‌වා සබ්‌බෙසම්‌පි පරමත්‌ථධම්‌මානං භාවසාධනමෙව නිප්‌පරියායතො ලබ්‌භති, කත්‌තුකරණවසෙන පන නිබ්‌බචනං පරියායකථාති දට්‌ඨබ්‌බං. සකසකකිච්‌චෙසු හි ධම්‌මානං අත්‌තප්‌පධානතාසමාරොපනෙන කත්‌තුභාවො ච, තදනුකූලභාවෙන සහජාතධම්‌මසමූහෙ කත්‌තුභාවසමාරොපනෙන පටිපාදෙතබ්‌බධම්‌මස්‌ස කරණත්‌තඤ්‌ච පරියායතොව ලබ්‌භති, තථානිදස්‌සනං පන ධම්‌මසභාවවිනිමුත්‌තස්‌ස කත්‌තාදිනො අභාවපරිදීපනත්‌ථන්‌ති වෙදිතබ්‌බං. විචිත්‌තකරණාදිතොපි චිත්‌තසද්‌දත්‌ථං පපඤ්‌චෙන්‌ති. අයං පනෙත්‌ථ සඞ්‌ගහො –

‘‘විචිත්‌තකරණා චිත්‌තං, අත්‌තනො චිත්‌තතාය වා;
චිතං කම්‌මකිලෙසෙහි, චිතං තායති වා තථා;
චිනොති අත්‌තසන්‌තානං, විචිත්‌තාරම්‌මණන්‌ති චා’’ති."

සිංහල අර්ථ විවරණය

"අරමුණ සිතන්නේනුයි (විශේෂයෙන් දැනගන්නේනුයි) 'චිත්ත' නම් වේ. එනම් අරමුණ විජානනය කරයි (දැනගනියි) යන අර්ථයයි. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේ 'විසයවිජානනලක්ඛණං චිත්තං' (විෂයය හෙවත් අරමුණ දැනගැනීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ චිත්තයයි) යනුවෙන් වදාළ සේක (ධම්මසංගණී අටුවාව 1, ධම්මුද්දේසවාර, ඵස්සපඤ්චමක රාශි වර්ණනාව). නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය, සමනන්තර ප්‍රත්‍යය ආදී ප්‍රත්‍යයන් තිබුණ ද, අරමුණ නැතිව සිතක් නූපදින බැවින් සිතට එම ලක්ෂණය කියන ලදී. මෙයින් (අරමුණක් නැතිව ද සිත උපදී යැයි කියන) නිරාරම්මණවාදීන්ගේ මතය බැහැර වේ.

නැතහොත්, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ මේ කරණභූත වූ සිත මගින් අරමුණ සිතත්නුයි (දැනගනිත්නුයි) 'චිත්ත' නම් වේ (කරණ සාධනය).

එසේත් නැතිනම්, සිතීම් මාත්‍රයම (හුදු දැනගැනීම් ක්‍රියාවලියම) 'චිත්ත' නම් වේ (භාව සාධනය). යම් මේ ස්වභාවධර්මයක් වේ ද, එය ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව සිදුවන පැවැත්මක් පමණි. මෙසේ සලකන කල සියලු පරමාර්ථ ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් නිපරියාය වශයෙන් (සෘජු මුඛ්‍ය අර්ථයෙන්) ලැබෙන්නේ භාව සාධනයම වේ. කර්තෘ, කරණ වශයෙන් දක්වන නිර්වචන වනාහි පරියාය කථා (උපචාර වශයෙන් කියන ලද විවරණ) ලෙස දත යුතුය.

ඒ ඒ ධර්මයන් තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන්හි ස්වයං ප්‍රධාන බව ආරෝපණය කිරීමෙන් කර්තෘ භාවය ද, ඊට අනුකූල වීමෙන් සහජාත ධර්ම සමූහයෙහි කර්තෘ භාවය ආරෝපණය කොට පමුණුවනු ලබන (උපකාරක) ධර්මයාගේ කරණ භාවය ද උපචාර වශයෙන්ම ලැබේ. එබඳු දැක්වීමක් කර ඇත්තේ ධර්ම ස්වභාවයෙන් තොර වූ (බාහිර) ආත්මයක් හෝ කර්තෘ කෙනෙකු නොමැති බව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස යැයි දත යුතුය.

විචිත්‍ර කිරීම් ආදී අර්ථයන්ගෙන් ද 'චිත්ත' යන වචනයේ අර්ථය විස්තර කෙරේ. මෙහිලා සංග්‍රහය (සාරාංශ ගාථාව) මෙසේය:

'විචිත්තකරණා චිත්තං, අත්තනෝ චිත්තතාය වා; චිතං කම්මකිලේසේහි, චිතං තායති වා තථා; චිනෝති අත්තසන්තානං, විචිත්තාරම්මණන්ති චා'ති.

  • ලෝකයෙහි විචිත්‍ර වූ දෑ සිදු කරන බැවින් ද,
  • තමාගේ ම විචිත්‍ර භාවය නිසා ද,
  • කර්ම ක්ලේශයන්ගෙන් රැස් කරන ලද (සකස් කරන ලද) බැවින් ද,
  • එසේ රැස් කරන ලද කර්ම විපාකයන් රකින (පවත්වන) බැවින් ද,
  • ස්වකීය සන්තානයෙහි කුසලාකුසල කර්මයන් රැස් කරන බැවින් ද,
  • විචිත්‍ර වූ අරමුණු ගන්නා බැවින් ද සිතට 'චිත්ත' යැයි කියනු ලැබේ."
දැනීම
චිත්තයේ ස්වභාවය
අරමුණ
සිතට අවශ්‍ය වේ
ක්ෂණික
එකෙණෙහි නැති වේ