සතර පරමාර්ථ ධර්ම අතුරෙන් සිව්වැන්න
නිබ්බාන
“භවාභවං විනනතො සංසිබ්බනතො වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තං, නිබ්බාති වා එතෙන රාගග්ගිආදිකොති නිබ්බානං.”(අභි.සං)
"කුඩා-මහත් භවයන් (නැවත නැවත උපදින භවයන්) එකිනෙක ගලපන, මහන හෙවත් ගැටගසන 'වාන' නම් වූ තෘෂ්ණාවෙන් නික්මුණේ (බැහැර වූයේ) ද, නැතහොත් යමකින් රාගාදී ගිනි නිවී යන්නේ ද, එහෙයින් නිර්වාණ නම් වේ."
කාරණ පරියායෙන් 2
ආකාර භේදයෙන් 3
නිරුක්තිය
නිර්වාණ නිරුක්ති හා ස්වභාව විවරණය
අටුවා සහ ටීකා අනුව නිබ්බාන නිර්වචනය
"නිබ්බානන්ති එත්ථ නිබ්බායන්ති සබ්බෙ වට්ටදුක්ඛසන්තාපා එතස්මින්ති නිබ්බානං. නිබ්බායන්තීති යෙ කිලෙසා වා ඛන්ධා වා අභාවිතමග්ගස්ස ආයතිං උප්පජ්ජනාරහපක්ඛෙ ඨිතා හොන්ති. තෙ යෙව භාවිතමග්ගස්ස අනුප්පජ්ජනාරහපක්ඛං පාපුණන්තීති අත්ථො. න හි ඛණත්තයං පත්වා නිරුද්ධා අතීතධම්මා නිබ්බායන්ති නාම. පච්චුප්පන්නෙසු ආයතිං අවස්සං උප්පජ්ජමානෙසු ච ධම්මෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. වට්ටදුක්ඛසන්තාපාති කිලෙසවට්ටකම්මවට්ටවිපාකවට්ටදුක්ඛසන්තාපා. න හි තිවිධවට්ටදුක්ඛසන්තාපරහිතානං රුක්ඛාදීනං අනුප්පාදනිරොධො නිබ්බානං නාම හොතීති. එතස්මින්ති විසයෙ භුම්මං. යථා ආකාසෙ සකුණා පක්ඛන්තීති. යෙහි තෙ නිබ්බායන්ති. තෙසං තබ්බිනිමුත්තං අඤ්ඤං නිබ්බුතිට්ඨානං නාම කිඤ්චි නත්ථීති. නිබ්බායන්ති වා අරියජනා එතස්මින්ති නිබ්බානං. නිබ්බන්ති ධීරා යථායං පදීපොති හි වුත්තං. නිබ්බායන්තීති තං තං කිලෙසානං වා ඛන්ධානං වා පුන අප්පටිසන්ධිකභාවං පාපුණන්තීති අත්ථො. එකස්මින්ති විසයෙ එව භුම්මං, එතස්මිං අධිගතෙතිපි යොජෙන්ති. ටීකාසු පන භවාභවං විනනතො සංසිබ්බනතො වානං වුච්චති තණ්හා. තතො නික්ඛන්තන්ති නිබ්බානන්ති වුත්තං."
මෙහි 'නිබ්බාන' යනු: යමක සියලු වට්ටදුක්ඛ සන්තාපයෝ (සසර දුක් දැවිලි) නිවී යෙත් ද, එය 'නිබ්බාන' (නිර්වාණය) නම් වේ.
'නිවී යෙත්' යනු: මාර්ගය නොවැඩූ පෘථග්ජනයාට අනාගතයෙහි යම් ක්ලේශ කෙනෙක් හෝ ස්කන්ධ කෙනෙක් උපදින්නට සුදුසු පක්ෂයෙහි සිටිත් ද, මාර්ගය වැඩූ ආර්යයාට ඒ ක්ලේශයෝ හා ස්කන්ධයෝ ම නැවත නූපදින්නට සුදුසු පක්ෂයට පැමිණෙත් යන අර්ථයයි. උත්පාද-ඨිති-භංග යන ක්ෂණත්රයට පැමිණ නිරුද්ධ වූ අතීත ධර්මයෝ වනාහි 'නිවෙත්' යැයි නොකියනු ලැබේ. වර්තමානයෙහි පවත්නා සහ අනාගතයෙහි ඒකාන්තයෙන් ම උපදනා ධර්මයන් කෙරෙහි ද (නිරුද්ධ වී නිවී යෑමක් ගැන) කිවයුතු ම නොවේ.
'වට්ටදුක්ඛසන්තාපා' (වට්ටදුක්ඛ සන්තාපයෝ) යනු: ක්ලේශ වට්ටය, කර්ම වට්ටය සහ විපාක වට්ටය යන තෙවදෑරුම් වට්ටදුක්ඛයන්ගේ දැවිල්ලයි. තෙවදෑරුම් වට්ටදුක්ඛ සන්තාපයන්ගෙන් තොර වූ ගස්-කොළන් ආදියෙහි නූපැත්ම සහ නිරෝධය 'නිර්වාණ' නම් නොවේ ම ය.
'එතස්මිං' (යමක) යනු විෂයයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. 'අහසෙහි පක්ෂීහු පියාසර කරත්' යන්නාක් මෙනි. යම් ඒ ක්ලේශ-ස්කන්ධයෝ නිවී යෙත් ද, ඔවුනට ඒ නිර්වාණයෙන් තොර වූ අන්ය වූ කිසිදු නිවෙන තැනක් (නිවුති ස්ථානයක්) නම් නැත.
නැතහොත්, ආර්ය ජනයෝ යමක නිවී යෙත් ද, එය 'නිබ්බාන' නම් වේ. 'නිබ්බන්ති ධීරා යථායං පදීපෝ' (මේ පහන නිවී ගියාක් මෙන් ප්රඥාවන්තයෝ පිරිනිවෙති) යැයි වදාළේ එහෙයිනි. 'නිවී යෙත්' යනු: ඒ ඒ කෙලෙසුන්ගේ හෝ ස්කන්ධයන්ගේ නැවත ප්රතිසන්ධි නොගන්නා භාවයට (අනුත්පාද නිරෝධයට) පැමිණෙත් යන අර්ථයයි. මෙහි 'එතස්මිං' යනු ද විෂය සප්තමියයි; 'ඒ නිර්වාණය අවබෝධ කළ කල්හි' යයි ද යොදත්.
ටීකාවන්හි වනාහි: භවයෙන් භවයට ගළපන, මහන (අමුණන) බැවින් තෘෂ්ණාවට 'වාන' යැයි කියනු ලැබේ. එයින් නික්මුණු හෙයින් (බැහැර වූ හෙයින්) 'නිබ්බාන' (නිර්වාණ) නම් වේ යැයි වදාරන ලදී.
සැපය සහ දුක
වේදයිත සුඛය
චක්ෂුරාදි ඉන්ද්රියයන් කරණකොට ගෙන විඳින්නා වූ සැපය වේදයිත සුඛ නම් වේ.
- • හොඳ දේවල් හොඳ පුද්ගලයන් දැකීමෙන්
- • හොඳ ශබ්ද ඇසීමෙන්
- • හොඳ ගන්ධ ආඝ්රාණය කිරීමෙන්
- • හොඳ රසයන් වැළඳීමෙන්
- • ඇඟට හොඳ දේවල් ඇඟේ සැපීමෙන්
- • යාන වාහන ගෙවල් වතු කුඹුරු ලැබීමෙන්
- • තනතුරු ගරු බුහුමන් ලැබීමෙන්
විමුක්ති සුඛය
පැමිණ ඇත්තා වූ ද, මතු පැමිණෙන්නට ඇත්තා වූ ද, දුක් කරදරවලින් විපත්වලින් මිදීම විමුක්ති සුඛය ය.
විශේෂ: නිවන් සුඛය වේදයිත සුඛයක් නො වේ. එය විමුක්ති සුඛයෙකි.
විමුක්ති සුඛයේ වැදගත්කම
පැමිණියා වූ ඇතැම් දුක්වලින් මිදීම සඳහා මනුෂ්යයන් බොහෝ වෙහෙසෙන්නේ, බොහෝ ධනය වියදම් කරන්නේ, මුදල් නැති කල්හි ඉඩ-කඩම් පවා විකුණා වියදම් කරන්නේ, වාසය කරන ගෙය පවා උකස් කොට මුදල් ගෙන වියදම් කරන්නේ ඒ දුකින් මිදීම වූ විමුක්ති සුඛය ඉතා හොඳ දෙයක් - වටිනා දෙයක් නිසා ය.
බලවත් දුකකින් පෙළෙන්නහුට කොතෙක් ධනය ඇතත් - නෑ මිතුරන් ඇතත් සුවයක් නොලැබිය හැකි ය. ධනාදියෙන් ලබන වේදයිත සුඛයන් විඳිය හැකිවීමටත් විමුක්ති සුඛය තිබිය යුතුම ය. එබැවින් විමුක්ති සුඛය ලෝකයේ උසස් සුඛය බව කිය යුතුය.
සසර සැරිසරන්නා වූ මේ සත්ත්වයනට පහත දුක් ඇත්තේ ය:
නිවනට නො පැමිණිය හොත් එක් එක් පුද්ගලයකුට අනාගතයෙහි ලබන්නට ඇත්තා වූ දුඃඛස්කන්ධය ඉතා මහත් ය. ප්රමාණ කළ නො හෙන තරමට ජාති ජරා මරණාදි දුක් එයට ඇතුළත් ය. නිවනට පැමිණීමෙන් ඒ සියල්ලෙන් ම මිදෙන්නේ ය. නිවන ඒ සියල්ලෙන් ම මිදීම වූ මහා විමුක්ති සුඛය ය.
නිවන දැකීම
නිවනට පැමිණෙන පුද්ගලයාට නිවී යන දුඃඛස්කන්ධය අනුව කියත හොත් නිවන ඉතා මහත් බව කිය යුතුය. එහෙත් එය පරම සූක්ෂ්ම දෙයකි. එබැවින් එය සම්යක් ප්රතිපත්තියෙන් වෙන් ව කාමයන්හි ඇලී ගැලී වෙසෙන ජනයා විසින් නො දැකිය හැකිය.
එය දැකිය හැකි වන්නේ සම්යක් ප්රතිපත්තියෙහි පිහිටා, භාවනාවෙහි යෙදී, සිත පිරිසිදු කොට ලෝකෝත්තර ඥානය ලබා ගත් අයට ය.
ලෝකෝත්තර ඥානයට මිස ලෞකික ඥානයට එය ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් පෙනෙන්නේ නො වේ. සාමාන්ය ජනයාට කළ හැක්කේ නිවන් දුටු ආර්ය්යයන්ගේ කීම් අනුව නිවනය කියා හොඳ දෙයක් ඇති බව අනුමානයෙන් සිතා ගැනීම පමණෙකි.
නිවන ළඟම ඇතියකි. එය වැසී තිබෙන්නේ පඤ්චස්කන්ධයෙනි. නැවත නැවත පඤ්චස්කන්ධයන් ලැබීම නැවතුන හොත් නිවන ලැබුණේ වේ.
උපමාව
කලට වැසි නො ලබන ආහාර පාන දුර්ලභ, රෝග බහුල, මැසි මදුරුවන් බහුල, සර්පයන් බහුල, මනා පාලනයක් නැති බැවින් සොර සතුරන් බහුල පෙදෙසක මහ සටනක් කරමින් ඉතා අමාරුවෙන් ජීවත් වූවකුට හොඳ දේශගුණය ඇති, හොඳ වාසස්ථාන ඇති, ආහාර පාන ඇඳුම් පැළඳුම් යාන වාහන සුලභ, ලෙඩදුක් අඩු, සොර සතුරු බිය නැති, යහපත් පෙදෙසකට පැමිණ වාසය කරන්නට ලැබුණ හොත්, ඔහුට පළමු විසූ පෙදෙස හොඳය කියා තුබූ සම්මෝහයත් ඒ පෙදෙස ගැන පැවති ආලයත් දුරු වන්නේ ය.
ක්ලේශප්රහාණය යි කියනුයේ ඒ දුරු වීමට ය. නැවත නැවත උත්පත්තියට හේතු වන අවිද්යාවත් තණ්හාවත් දුරු වීමෙන් පසු ඒ පුද්ගලයා නැවත නූපදින්නේ ය. නිවන වසා ගෙන සිටින පඤ්චස්කන්ධය ඉන් පසු ඔහුට නැති බැවින් ඔහු නිවන් සුවයට හිමියෙක් වේ.
නිවන ඇති බව
නිබ්බානං පරමං සුඛං - ව්යුපශම සුඛය
“නිබ්බානං පරමං සුඛං” (ඉතා ම උසස් සුවය නම් නිවන ය.)
මේ බුද්ධවචනයෙන් ‘නිවනට වැඩි සුවයක් නම් කොහි වත් ඇත්තේ ම නැත’ යනු ප්රකාශ වේ. එහෙත් ඒ වේදයිත සුඛයක් නො වේ - හෙවත් සුඛවේදනාවේ වශයෙන් කායද්වාරයෙන් හෝ මනෝද්වාරයෙන් හෝ විඳිය හැකි සුවයක් නො වේ.
‘තෙසං වූපසමො සුඛො’ යි වදාළ පරිදි වේදනාවන් පමණක් නො ව සියලු ම සංස්කාරධර්මයන් නැවත නූපදනා පරිදි සංසිඳීමෙන් පැමිණිය යුතු වූ ව්යුපශම සුඛයකි.
වේදනාවන් චෛතසික වන බැවින් චිත්තක්ෂණයක් පාසා බිඳෙනසුලු වූ වේදයිත සුඛයෝ ක්ෂණභඞ්ගුර වෙති. (= කෙණෙහි කෙණෙහි බිඳෙනසුලු වෙති.) එහෙයින් අනිත්ය වෙති. එහෙයින් ම ‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං’ (= යමක් අනිත්ය නම් හේ දුක) යි වදාළ පරිදි දුඃඛ වෙති. අනිත්ය දුඃඛ ස්වභාවය ඇත්තවුන් ආත්මය යි නො ගත යුතු වන හෙයින් අනාත්ම වෙති.
නිවනේ ලක්ෂණ
ව්යුපශමය වූ කලි:
- උපදිමින් සිටිමින් බිඳෙමින් සන්තති වශයෙන් පවත්නා ධර්මයෙක් නො වේ.
- කොටස් වශයෙන් බෙදිය හැක්කේ ද නො වේ. එහෙයින් ස්කන්ධසංග්රහයෙහි ඇතුළත් නො වේ.
- හේතු ප්රත්යයන් විසින් සංස්කරණයක් (= සම්පාදනයක් = පිළියෙල කිරීමක්) නො කරන ලද හෙයින් ‘සංඛත’ ද නො වේ.
- අසංඛත වන බැවින් ම උත්පාදයක් වත්, භංගයක් වත් ඇත්තේ ද නො වේ.
- එහෙයින් ම නාම ය යි හෝ රූප ය යි කිය යුතු ද නො වේ.
එහෙත්, ඒකාන්තයෙන් විද්යමාන වූ, හැම කල්හි නිත්ය වූ, භේද (= බෙදුම්) නැති බැවින් එකක් ම වූ, දෙසැත්තෑවක් වස්තුධර්මයන්හි ඇතුළත් වූ, මාර්ග ඵල චිත්තයනට අරමුණු වන්නා වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයෙකි.
“පරමත්ථතො හි දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චන්ති නිබ්බානං වුච්චති.”
යනු විශුද්ධිමාර්ගයෙහි සත්යනිර්දේශයෙහි ආයේ ය. ‘පරමාර්ථ වශයෙන් නම් දුඃඛනිරෝධ ආර්ය්යසත්යය යැ යි කියැවෙන්නේ නිවන ය’ යනු එයින් හැඟේ.
දුක්ඛනිරෝධ ආර්ය්යසත්යය - රෝහිතස්ස සූත්රය
“අපිචාහං ආවුසො ඉමස්මිංයෙව බ්යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙ ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙමි, ලොකසමුදයඤ්ච ලොකනිරොධඤ්ච ලොකනිරොධගාමිනිඤ්ච පටිපදං.”
යන මේ දේවපුත්රසංයුත්තයෙහි රෝහිතස්ස සූත්රයෙහි වදාළ බුද්ධවචනයෙන් ද,
“කළෙවරෙති - අත්තභාවෙ. සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙති සවිඤ්ඤාණකෙ සචිත්තකෙ. ලොකන්ති දුක්ඛසච්චං. ලොකසමුදයන්ති සමුදයසච්චං. ලොකනිරොධන්ති නිරොධසච්චං. පටිපදන්ති මග්ගසච්චං. ඉති නාහං ආවුසො ඉමානි චත්තාරි සච්චානි තිණකට්ඨාදීසු පඤ්ඤපෙමි. ඉමස්මිං පන චාතුම්මහාභූතිකෙ කායස්මිංයෙව පඤ්ඤපෙමීති දස්සෙති.”
යන මේ තදට්ඨකථා ප්රදේශයෙන් ද චතුස්සත්යය පනවා වදාළේ ගස් ගල් ආදි අනින්ද්රියබද්ධ සන්තානයන් විෂය කොට නො ව ඉන්ද්රියබද්ධ වූ ස්කන්ධසන්තතිසංඛ්යාත වූ ආත්මභාවයන් විෂය කොට ම ය යනු ගැහෙයි.
එසේ කල්හි නිර්වාණය ස්කන්ධසංග්රහයට නො ගැනුණ ද ස්කන්ධසන්තතීන් විෂය කොට ම පැනවූ බැවින් ස්කන්ධසන්තතීන් පිළිබඳ ම ය - යනු සිද්ධ වේ. (= ස්ඵුට වේ - ඔප්පු වේ.) ඉන්ද්රියබද්ධ වූ ස්කන්ධසන්තතීහු නම් ලෝක ව්යවහාර වශයෙන් කියත් හොත්: සත්ත්වයෝ යි.
මෙසේ නිවන් ඒ ඒ සත්ත්වයන් පිළිබඳ බැවින් කොතෙක් දෙනා නිවන් පැමිණියත් එයින් නිර්වාණයාගේ පිරීමෙක් හෝ අඩුවෙක් නො පෙනේ. සත්ත්වවිෂය අප්රමාණ වන බැවින් දිශාදේශ ව්යවස්ථා වශයෙන් (= අසුවල් දිශායෙහි හෝ දේශයෙහි තිබේ යයි නියම කිරීම් වශයෙන්) නො දැක්විය හැකි බැවින් නිවන ද අප්රමාණ වේ. අනන්ත වේ. අසුවල් දිශායෙහි ය - අසුවල් දේශයෙහි ය - යි ව්යවස්ථා කොට නො දැක්විය යුතු වේ.
ගින්නේ උපමාව - නිවන ළඟා විය යුත්තකි, උපදවන්නක් නොවේ
ගින්න ඒකාන්තයෙන් විද්යමාන වූ වස්තුවක් වුව ද ‘අසුවල් දිශායෙහි අසුවල් දේශයෙහි අසුවල් ස්ථානයෙහි රැස් වී තිබේ ය’ යි නො කිය හැකි ය. විධි වූ පරිදි යෙදූ ගිනි ගානා දඬුවලින් ඇත්තා ම වූ ගින්න ප්රකාශයට පැමිණේ. (මෙහි ගිනි ගානා දඬු වෙනුවට දැන් ප්රචලිත ව පවත්නා ගිනිකූරුත් පෙට්ටියත් යොද ගත් කල්හි මේ උපමාව කාලානුරූප ව හොඳින් වැටහේ.)
එසේ ම යම් සත්ත්වසන්තානයෙක්හි විධි වූ පරිදි යෙදුණු මධ්යම ප්රතිපදායෙන් නිත්යයෙන් විද්යමාන වූ ම නිර්වාණය ප්රත්යක්ෂ කළ හැකි වේ. ඇත්තා ම වූ ගින්නට (ප්රත්යක්ෂ කරණ වශයෙන්) ළඟා වනු මිස, අමුතුවෙන් ගිනි ඉපැදවීමක් නැත්තා සේ, ඇත්තා ම වූ නිවනට (ප්රත්යක්ෂ කරණ වශයෙන්) ළඟා වනු මිස, අමුතු නිවන් ඉපැදවීමෙක් නැත්තේ ය.
එහෙයින් ම විශුද්ධිමාර්ගයෙහි:
“පත්තබ්බමෙව හෙතං මග්ගෙන, න උප්පාදෙතබ්බං.”
(= මේ නිවන තෙමේ සෝවාන් ආදි සතර වැදෑරුම් ආර්ය්යමාර්ගයෙන් ප්රත්යක්ෂ කිරීම් වශයෙන් පැමිණිය යුතු ම - ළඟා විය යුතු ම වේ. අමුතුවෙන් ඉපැදිය යුත්තෙක් නො වේ ය) යි කියන ලදී.
සුවාසූ දහසක් තැන්වල සුවාසූ දහසක් ගිනි ගානා දඬුවලින් ගින්න පහළ වුව ද එක ම ගින්නක් මිස වෙන වෙන ගිනි ය යි නො කිය යුතු වා සේ, කොතෙක් දෙනා නිවන් පසක් කළත් නොයෙක් නිවන් ය යි නො කිය යුතු. එක නිවන ය යි ම කිය යුතු ය.
නිවන තමා විසින් ම දැක ගත යුතු ය - සන්දිට්ඨික
නිවන් සොයාගත් බුදුන් වහන්සේ ද - තදුපදේශයෙන් (= උන් වහන්සේගේ අනුශාසනානුසාරයෙන්) මඟ නුවණැසින් එය ප්රත්යක්ෂ කොට දැක ගත් රහතන් වහන්සේ ද නොයෙක් තැනැදී ‘නිවන් ඒකාන්තයෙන් විද්යමාන වන බව ත්, පරම සුඛ වන බව ත්’ වදාළ පමණ මිස, නිර්වාණයාගේ ස්වරූප විවරණයක් නො කළ සේක. ඉතා ම සියුම් වූ ධර්මයක් වන බැවින් තමන් තමන් සන්තානයෙහි උපදවා ගත් ලෝකෝත්තරඥාන චක්ෂුසින් තමන් තමන් විසින් ම එය තතු පරිදි දැක ගත යුතු වන බැවිනි.
එහෙයින් ම විශුද්ධිමාර්ගයෙහි:
“සරූපෙනෙව කස්මා න වුත්තන්ති චෙ - අතිසුඛුමත්තා.”
(= ස්වරූපයෙන් ම - ඇති ස්වභාවයෙන් ම හෙළි කොට නො වදාළේ කවර හෙයකින් ද යත්? ඉතා සියුම් වන බැවිනි) යි කීහ.
නිවන්රස තබා තිරිසන් සත්නට ත් සාධාරණ (= පොදු) වූ පැණිරස ආදි රසයන්ගේ පවා ඇති තතු තමන් තමන්ගේ දිවෙන් ම යථා ස්වභාවයෙන් දත යුතුවා මිස, අනුන්ගේ වචනමාත්රයෙන් නො දත හැකි වේ. එහෙයින් ‘අතිශය සූක්ෂ්ම වූ නිර්වාණයාගේ සූක්ෂ්මත්වය තමන් තමන්ගේ ම ලෝකෝත්තර මාර්ගඥාන චක්ෂුසින් ම දැක්ක යුතු ය’ යන මෙහි කවර කථා ද?
බුදුන් වහන්සේ විසින් නිර්වාණ ධර්මය ‘සන්දිට්ඨික’ යැ යි වදාළේ මේ හෙයිනි. තමා විසින් ම - තමාගේ නුවණැසින් ම දැක ගත යුතු ය. අනුන්ගෙන් අසා ගත් පමණෙකින් ස්වරූපාවබෝධ වශයෙන් තතු දැක්ක නො හැකි ය - යනු ඒ පදයේ අර්ථය වේ.
ඒ බුද්ධවචනයට අනු ව පිළිපදනා යෝගියකු විසින් ක්රමයෙන් දියුණු කොට පරමකෝටියට (= ඉහළ ම කොනට) පමුණුවා ගත් විදර්ශනා ඥානයෙන් මතු පහළ වන ලෝකෝත්තර වූ මාර්ගඥාන චක්ෂුසින් තමා විසින් ම එය දැක ගත යුතු වේ.
දුද්දසං - තර්කයෙන් නො දැක්විය හැකි බව (අතක්කාවචර)
බුදුන් වහන්සේ බුදු ව පළමු ව මුළු සත්ත්වලෝකය බලා වදාරන කල්හි:
“ඉදම්පි ඛො ඨානං සුදුද්දසං යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො ...”
යන ආදීන් ‘මේ නිවන නම් ලෞකික මහාජනතාව විසින් ස්වකීය ඥානයෙන් දැක ගන්නට අතිශයින් ම දුෂ්කර වූ කරුණෙකැ’ යි දැක වදාළ සේක් ම ය.
මෙසේ කියන කල්හි පෘථග්ජන වූ මන්දශ්රද්ධ වූ (= මද සැදැහැ ඇත්තා වූ) සමහර කෙනෙකුනට ‘එසේ නම් - ඒ නිවන ස්ඵුට කොට නො දැක්විය හැකි නමක් පමණක් ම වනු මිස, එයින් කියැවෙන දෙයක් නැති බැවින් හුදෙක් ප්රඥප්තිමාත්රයෙක් ම ය’ යන හැඟීමක් ඇති විය හැක්ක. එය වූ කලි නිවන් පෙනෙන ඇසක් (= මාර්ගඥාන චක්ෂුසක්) නැති - ඒ ඇස් ලත් බුදුන් රහතන් බස ද නො අදහන - යුක්ති වශයෙන් අනුමිති කොට සිතන්නට තරම් වූ ප්රෞඪ බුද්ධියකුත් නැතියවුන්ගේ ගුෂ්කතර්කානුගත වූ නිගමනයෙකි.
මේ නිවන තර්කයෙන් බැස ගත හැක්කක් (= විවේචනය කොට තීරණයට පැමිණිය හැක්කක්) නො වන හෙයින් ‘අතක්කාවචර’ යැ යි බුදුන් වහන්සේ විසින් ම වදාරන ලද්දේ ගුෂ්කතර්කානුසාරයෙන් නොමඟ යන්නවුන් වළක්වනු සඳහා ම ය.
මේ බඳු සියුම් ගැඹුරු ලෝකෝත්තරාර්ථයක් තබා, ලෞකික වූ ඖදාරික (= ගොරෝසු) දේවල් අතර ද තර්කයෙන් තීරණය නො කළ හැකි වූ දේවල් බොහෝ වෙති. උක්පැණි, මීපැණි, කිතුල්පැණි ආදි මධුර රසවත් ද්රව්යයන්ගේ එකෙකින් එකකට ඇති වෙනස දිව නම් වූ ඉන්ද්රියයට ප්රත්යක්ෂ කොට ම (= කා බලා ම) මිස, තර්කයෙන් තීරණය කළ හැකි නො වේ.
‘තර්ක’ නම් සමහර ලෞකිකාර්ථයන් මැන තීරණය කර ගැනීමට විඥයන් විසින් තනා ගත් උපකරණයෙකි. ගල් බොරළු මනින උපකරණය වූ කුඩයෙකින් ජලය නො මැනිය හෙන්නා සේ - කළ සැළි ආදියෙකින් ම මැනිය යුතු වන්නා සේ ලෞකික වූ තර්කයෙකින් ලෝකෝත්තර වූ නිර්වාණය මැන බලා තීරණයට පැමිණිය හැකි නො වේ. ලෝකෝත්තර වූ ප්රඥාචක්ෂුසින් තමන් විසින් ම ප්රත්යක්ෂයෙන් දැක ම තීරණය කළ යුතු වේ.
තමන්ගේ ලෞකික තර්ක ශර ප්රහාරයට (= ඊ පහරට) ලක් නො වන තාක් හැම දේ ද, තමන් නුදුටු නොවිඳි තාක් දේ ද ‘නැත’ යි කීම ජාත්යන්ධයන්ගේ චන්ද්රසූර්යාදී ආලෝකය වත් - වර්ණ සංස්ථාන ඇත්තා වූ රූප වත් නැත යි කීම වැනි වේ.
නිවන ඇති බව ඔප්පු කරන ක්රම සතර
එබැවින් මෙබඳු දෙයක් ස්ඵුට කිරීමෙහිදී ‘ආගමසිද්ධි ය - න්යායසිද්ධි ය හෝ යුක්තිසිද්ධි ය - අනුමානසිද්ධි ය - ප්රත්යක්ෂසිද්ධි ය’ යි සාධනෝපායයෝ (= ඔප්පු කරන මාර්ගයෝ) සතරකි.
1. ආගමසිද්ධිය
ආගමෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ බැවින් ම අවිවාදයෙන් තීරණයට පැමිණීම යි. අප ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්:
“අත්ථි භික්ඛවෙ අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතං.”
යි (= මහණෙනි! යම් දෙයක් උත්පාදාවස්ථායෙන් නූපන් බැවින් ‘අජාත’ නම් වූ - ආකස්මික ව (= කරුණු නැති ව) පහළ නුවූවක් බැවින් ‘අභූත’ නම් වූ - දෙව් බඹ ආදි යම් කිසි ඊශ්වරයකු විසින් නො මවන ලද බැවින් ‘අකත’ නම් වූ - නොයෙක් හේතු ප්රත්ය සමවායයෙකින් නො සකස් කරන ලද හෙයින් (= පිළියෙල නො කරන ලද හෙයින්) ‘අසංඛත’ නම් වූ නිත්ය ශාන්ත සුඛ තත්ත්වයක් (= නිවනක්) ඇත්තේ ම ය යි) වදාරන ලද්දේ ය. වෙන ත් අනෙක සූත්රශතයන්හි ද නිවන් ඇති බව ම වදාරන ලද්දේ ය. නොයෙක් රහතන් විසිනු ද:
“අත්ථි නිස්සරණං ලොකෙ - පඤ්ඤාය මෙ සුඵුසිතං”
(= මා විසින් නුවණින් ස්පර්ශ කරන ලද හෙවත් ලොව්තුරා මඟ නුවණැසින් ප්රත්යක්ෂ කොට දක්නා ලද නිවන් නම් දෙයක් ඇත්තේ ම ය -) යන ආදීන් නොයෙක් තන්හි කියන ලද්දේ ය. එබැවින් නිවන් ඇති බව භක්තජනයනට ආගමසිද්ධියෙනු ද සිද්ධ ම ය.
2. න්යායසිද්ධිය
යුක්ති දැක්වීමෙන් ඔප්පු කිරීම ය. ඉදින් නිවන් නම් දෙයක් නැත හොත් ඒ නිවන් ම අරමුණු කොට ගෙන පහළ වන සතර මග සතර පල සිත් නූපදිති. ඔවුන් නූපදුනොත් බුදුහු රහත්හු නො ලැබිය යුතු වෙති. එහෙත්, ඔවුන් වහන්සේ වැඩ උන් බව ඉතිහාසාදියෙන් සිද්ධ ය. අනෙක් යුක්තීන් තබා මේ එක යුක්තියෙන් ම නිවන් ඇති බව න්යායසිද්ධියෙනු ද සිද්ධ ම ය.
3. අනුමානසිද්ධිය
ප්රත්යක්ෂ වූ දෙයකට සමාන කොට මැන බැලීමෙන් අප්රත්යක්ෂ වූ දෙයෙහි තීරණයට පැමිණීම ය. සුමෙධ පණ්ඩිතයන් නිවන් නම් දෙයක් ඇතැ යි තීරණයට පැමිණියේ මේ සිද්ධියෙනි. දුක් නම් වූ දෙයක් ඇති කල්හි එයට ප්රතිපක්ෂ වූ - ඉදුරා ම විරුද්ධ වූ සුව නම් වූ දෙයකුත් - උෂ්ණය ඇති කල්හි තත්ප්රතිපක්ෂ වූ සීතලකුත් - අඳුරු ඇති කල්හි තත්ප්රතිපක්ෂ වූ එළියකුත් ඇති බව අපට ප්රත්යක්ෂ ය. ඊට අනු ව ජරා මරණ සහිත වූ සසරක් ඇති කල්හි අජරාමර වූ නිවනකුත් ඇති විය යුතු ය - යන ආදීන් සිතා බලනුවනට අනුමානසිද්ධියෙනු ද නිවන් ඇති බව සිද්ධ ම ය.
4. ප්රත්යක්ෂසිද්ධිය
මහතුවණැසින් තමන් ම නිවන් දක්නා බුද්ධාදී ආර්ය්යයනට ප්රත්යක්ෂසිද්ධියෙනුත් නිවන් ඇති බව සිද්ධ ම ය.
මෙසේ ආර්ය්යයනට ප්රත්යක්ෂයෙන් අවබෝධ වශයෙනුත් සෙස්සනට ඉතරත්රයයෙන් (= අනෙක් සිද්ධි තුනින්) අනුබෝධ වශයෙනුත් නිවන් ඇති බව නම් සිද්ධ ම ය. එබැවින් ලෝකාමිෂ ග්රථිත වූ ශුෂ්ක තාර්කිකයන්ගේ නිගමනයෝ මේ සූක්ෂ්මතම ලෝකෝත්තර ධර්ම විවේචනයෙහිලා ප්රමාණ නො වෙති.
යට කී නයින් නිවන් දැක වදාළ බුදුන් රහතන් නිර්වාණ ස්වරූප නිරූපණයෙහි උදාසීන වූවාක් මෙන් ම මිළිඳු පැනෙහි නාගසේනයන් වහන්සේ ද හැම අටුවාචාර්යයන් ද උපෙක්ෂක වූහ.
මෙම කොටස පඤ්ඤාපාරමී - නා උයන (2021 01 31, නොමිලේ බෙදා හැරීම) මගින් ප්රකාශිත ‘නිර්වාණය’ යන ලිපියේ 7 සිට 11 දක්වා පිටුවල සහ ආරම්භක පිටුවේ කරුණු ඇසුරින් සකස් කරන ලදී.
ප්රභේද
හට ගැනීමක් ඇති, බිඳීමක් ඇති, පවත්නා ස්ථාන ඇති, හැඩහුරු කම් ඇති සංස්කාරයන්; එකිනෙක වෙන් වශයෙන් ඇති බැවින් ඒවායේ බොහෝ ප්රභේද ඇත්තේ ය. හට ගැනීමක් නැති, බිඳීමක් නැති, පවත්නා තැනක් නැති, හැඩහුරු කමක් නැති, මේ නිවනය කියා දැක්වීමට - සිතා ගැනීමට කිසිම ලකුණක් නැති නිවනෙහි, එබඳු ප්රභේද නො තිබිය හැකි ය.
එකම බව: අතීතයෙහි විසූ බුදු - පසේ බුදු - රහතුන් විසින් ලැබූ නිවනත්, අනාගතයෙහි ලොව පහළ වන බුදු පසේබුදුවරයන් විසින් බුද්ධශ්රාවකයන් විසින් පැමිණෙනු ලබන නිවනත් ශාන්ත ලක්ෂණයෙන් - නිවීම් ස්වභාවයෙන් එක ම ධර්මයෙකි.
සෝපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව
උපදි යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටීන් විසින් මම ය මාගේ යයි අල්ලා ගන්නා ස්කන්ධයන්ට නමෙකි. ලෝකෝත්තර මාර්ග ඥානයෙන් නිවන ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් දැකීමෙන් කෙලෙස් හා අනාගත ස්කන්ධ නිවී ගියා වූ, වර්තමාන පඤ්චස්කන්ධය පමණක් ඉතිරි ව ඇති තැනැත්තාගේ නිවන, උපදි නම් වූ ස්කන්ධ ශේෂ ව ඇති බැවින් සෝපදිශේෂ නිර්වාණ ධාතු නම් වේ.
අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව
සකල ක්ලේශයන් ප්රහාණය කොට වර්තමාන පඤ්චස්කන්ධය පමණක් ඇති ව සිටි පුද්ගලයා විසින් පිරිනිවීමෙන් පසු ලබන නිර්වාණ ධාතුව ඔහුට උපදි සඞ්ඛ්යාත ස්කන්ධ ශේෂ ව නැති බැවින් අනුපදිශේෂ නිර්වාණ ධාතු නම් වේ.
සුඤ්ඤත නිර්වාණය
රාගාදි කෙලෙසුන් ඇති කල්හි නොයෙක් පව්කම් කරන්නට සිදු වීමේ පළිබෝධය ද, පව්කම් කොට අපාගත වන්නට වීමේ පළිබෝධය ද, නුවණැතියන්ට පව්කම් වලින් වැළකී ආරක්ෂා වීමේ පළිබෝධය ද. කෙලෙස් මැඩ පැවැත්වීමට, කෙලෙස් ප්රහාණය කිරීමට බොහෝ දුක් ගන්නට වීමේ පළිබෝධය ද ඇත්තේ ය. කෙලෙස් නිරෝධයෙන් ඒ පලිබෝධ සියල්ල ම නැති වන්නේ ය.
අර්ථය: කෙලෙසුන්ගේ හා ස්කන්ධයන් ගේ නිරෝධය වූ නිවන ඒ සියලු පළිබෝධයන් දුරු කරන - පළිබෝධයන් නැති තැන වන බැවින් සුඤ්ඤත නම් වේ. සුඤ්ඤත යන්නෙහි තේරුම කෙලෙස් නිසා වන පළිබෝධයන් නැති තැන ය යනු යි.
අනිමිත්ත නිර්වාණය
ඉපදීමක් ඇත්තා වූ, පරම්පරා වශයෙන් පැවැත්ම ඇත්තා වූ, බිඳීම ඇත්තා වූ, සංස්කාරයන් කෙරෙහි මේ එකකි, මේ අනිකකි, මෙය හොඳ ය, මෙය නරකය යනාදීන් එකිනෙක වෙන් කර ගැනීමට උපකාර වන ආකාර විශේෂයක් ඇත්තේ ය. එයට "නිමිත්තය" යි කියනු ලැබේ.
නිමිති ඇත්තා වූ ඒ සංස්කාරයෝ රාගාදි කෙලෙසුන්ට ද, ජරා මරණාදි අනේකප්රකාර දුඃඛයන්ට ද වස්තු වෙති. දුකය කියා යමක් ඇති නම් ඒ සියල්ල ම ඇත්තේ නිමිති සහිත ධර්මයන්හි ය.
අර්ථය: කෙලෙසුන්ට ස්ථාන වන නිමිති නැති බැවින් නිර්වාණ ධාතුව අනිමිත්ත නම් වේ.
අප්පණිහිත නිර්වාණය
"පණිහිත" යනු ආශාවට නමෙකි. නැති වීම සංස්කාරයන්ගේ ස්වභාවය ය. කොතෙක් ලබා ගත්තක් ලබන ලබන සංස්කාර නැති වී යන බැවින් සත්ත්වයා හට නැවත නැවත ලබා ගැනීමේ ආශාව ඇති වන්නේ ය. සංස්කාරයෝ නැවත නැවත ලැබීමේ ආශාව ඇති කරන්නෝ ය. ඒ ආශාව සකල දුඃඛයන්ට ම මුල ය.
අර්ථය: ආශා දුඃඛය ඇති කරන සංස්කාරයන්ගේ නිරෝධ ස්වභාවය වන නිර්වාණ ධාතුව දිරීමක් බිඳීමක් නැතිව, සැම කල්හි ම පවත්නා ධර්මයක් වන බැවින් නැවත නැවත ලැබීමේ ආශාව ඇති කරන්නක් නො වේ. ඒ ආශාව නිවනෙහි නැත. එබැවින් නිර්වාණ ධාතුව අප්පණිහිත නම් වේ.
සුඤ්ඤත - අනිමිත්ත - අප්පණිහිත යන මේවා ඒ ඒ ගුණ නිමිත්ත කොට නිවනට කියන නාමයෝ ය.
නාම සහ සාරාංශය
නිවනට කියන තවත් බොහෝ නම් ඇත්තේ ය. ඒ නාමයන් අතුරෙන් අතිප්රසිද්ධ නාමය නිබ්බාන (නිර්වාණ) යන්න ය. එහි තේරුම තණ්හාවෙන් බැහැර වූ ධර්මය යනු යි. නිවන තණ්හාවට අසුවන්නේ නැත. නිවනෙහි ද තණ්හාව නැත.
සාරාංශය
මෙතෙකින් චිත්තය - චෛතසිකය - රූපය - නිර්වාණය යන පරමාර්ථ ධර්ම සතර ම එක්තරා ප්රමාණයකින් විස්තර කරන ලද්දේ ය.
(අභි.මා)